HEKİMBAŞILIK

İsmail  AY
İsmail AY

Hekim başılığının ortaya çıkışı

Osmanlı imparatorluğu asırlar boyunca geniş bir coğrafyaya hükmetmiştir. Bu uzun süre zarfında devlet devamlılığını sağlamak için ülkenin savunma, imar, hukuk ve din işleri gibi konularla ilgilenen birçok müessese ortaya çıkarmıştır. Bunlardan birisi de hekimbaşılık müessesesidir.

Osmanlılarda, padişah ve ailesinin sağlığı işleriyle ilgilenen ve ülkenin sağlık işlerini yöneten kuruma hekimbaşılık kurumu denmektedir. Bu kurumun başındaki kişiye hekimbaşı denilmektedir. [1]

Bu kurumun ortaya çıkışı Osmanlılardan çok önceki devirlere dayanır. Hekimbaşılık kurumunun ilk defa eski Yunanistan’da ortaya çıktığı anlaşılmaktadır.[2]

Mezopotamya, Mısır, Roma, Bizans gibi birçok medeniyette bu kurumun varlığı tespit edilmiştir. Günümüze gelene kadar kurulan çoğu medeniyette devletin başındaki kişilerin sağlığıyla ilgilenen insanlar vardır. Dolayısıyla bazen sorumlulukları farklılık gösterse de hemen hemen her medeniyette bu kurumun bulunduğunu söyleyebiliriz.

Bu kurumun Mezopotamya uygarlığında “GAL lu.Mes.A.zu” yani başhekim olarak ortaya çıkmıştır. Eski Mısır’da “sunu veya sumessu” denmektedir. Firavun öldüğü zaman sunu idam edilirdi. Bu uygulama belirli bir dönem uygulanıp daha sonra kaldırılmıştır. Roma ve Bizans İmparatorluğu’nda ise hekimbaşıya   “promedicus” adı verilmektedir.

İslam devletlerinde sarayın ve ülkenin sağlık işlerinden sorumlu kurum vardır. Bu kurumun başındaki kişiye “reisü’l-etibba” denilmektedir.[3] İlk Türk devletlerinde ise hekimbaşı gibi bir sağlık görevlisi olduğu bilinmekte ve bu görevliye “otacı iliği” denilmektedir.

Anadolu Selçuklu Devleti’nde hekimbaşılık kurumunun karşılığı başhekimlik kurumudur. S. Ünver kitabında bu kurumdan şöyle bahseder. “Selçuklu Devleti’nde bir başhekimlik payesi vardır ki, bunlar hükümet başında bulunan büyükler arasındadır. Her ne kadar elimizde vesikalar yok ise de memleket hekimleri bu başhekime bağlı olmalıdır.”[4]

Klasik dönem Osmanlı tıbbı genel itibarla Anadolu Selçukluların mirasçısı olmuştur. Anadolu Selçukluları ve diğer Anadolu Beylikleri tarafından kurulmuş olan sağlık ve sosyal yardım kuruluşlarının büyük kısmının vakfiyeleri Osmanlı kadıları tarafından geçerli sayılmış ve bu kurumlar uzun yıllar hizmet vermeye devam etmişlerdir

[1] Ekmeleddin İHSANOĞLU, “Osmanlı Devleti ve Medeniyet Tarihi”, C.2, İstanbul, 1998, S. 256
[2] NİL SARI, “HekimbaşI” md., “DİA”, C.17, İstanbul, 1998, S.160
[3] Ali Haydar BAYAT, “Osmanlı Devleti’nde Hekimbaşılık Kurumu ve Hekimbaşılar”, Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yay., Ankara, 1999, s. 1-2
[4] A. Süheyl ÜNVER, “Anadolu Selçuklularında Sağlık Hizmetleri”, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara, 1972, S. 10

- Gurbetteki Erzurum, İsmail AY tarafından kaleme alındı
https://gurbettekierzurum.com.tr/makale/7285025/ismail-ay/hekimbasilik