ERZURUMLU EMRAB'IN ŞllRLERİNDE AŞK VE GURBET (TEORİK BİR YAKLAŞıM)·

Yrd.Doç.Dr.Lğtfi SEZEN·


Aşıklar, eski Türkler'in ozan dedikleri saz ve söz sanatçılarmmgünümüze kadar
gelmiş olan temsilcileridir. Anadolu'da aşık adına XV. yüzyıldan itibaren rastltyoruz.
Türkçe ışık, Arapça seven ve gönül açan anlamına gelen aşık kelimesi, önceleri dini
şiirler söyleyen şairler için kollamlmış, daha sonra saz şairlerinin bepsiııe a,ıt
deomiştir.
Aşık şiiri halk şiiridir. Halk duyuş ve düşünüşünün ürünüdür. Gerçektir.
Halkımızın yüzyıllar boyunca süren sevinci. aşkı, zevki, kini, nefreti, acısı, yilesi,
dünya görüşü, kısacası hayat tarzı, halk şiirinin mısralarında kendisini bulmııştur.
Geçmiş yüzyıllarm karanlıkları arasrnda yürüyüp giden aş ıki ık geleneğinin,. gelecek
kuşaklara aktarılmasındasözlü geleneğin önemli bir yeri olmuştur. çoğu ÜIÜ1L sözlü
gelenek sayesinde ~aktan kuşağa aktanlabilmiştir. Ülkemizde ve özellikle Doğu
Anadolu bölgemizde yecişen halk şairlerinin de sözlü geleneğin yaşatılmaslOdadeğerli
katküarı olmU§tur.
XiX. yüzyılda, Anadolu'da yetişen şairler arasında Dertli, Seyraııı, Bayburtlu
Zibni ve Erzuruının Emrah büyük şöhret kazanmışlardır. Anadolu'nun muhtelif
sabalannda yetişen birçok sazşairi ancak mabaUi bir şöhrete sahip olabildikleri halde, ını
dört şairin §Öhreti ve eserleri memleketin her tarafına yayılmış, şehir ve ka!aba1ardaIri
aşık: kahveleri, konaklar ve diğer eğlence yerleri bunların nağmeleriyle dolmuştur.
son yıllarda çeşitli vesilelerle anılan şairlerimiz arasmda Erzunımlu Emrab'm yer
aImaması büyük bir eksikliklir. Erzurum Valiliği İl Kültür Müdürlüğü bu kÜıtürel
faaliyetiyle halk kültürünün önemli !aŞıyıeılanndan biri olan Emrah'a karşı vefa borcunu
yerine getirmiş bulunuyorlar. Bu faaliyetlerinden dolayı kendilerini kutluyor,
kültürümüze önemli hizmetleri bulunan şahsiyetlerin, gelecek kuşaklara tamtılması
konusundaki çalışmaların (daha da yoğwılaştırılarak) devam etmesini diliyorum.
XiX. yüzyılın ünlü sazşairi Emrah, sazşairleri içinde klasik edebiyatı en iyi
bilenlerdendir. Her türlü güzelliğe tutkun biridir. Uçarı bir hayat anlayışına sahiptir.
• Emrah'ın şiirlerinde temel konular aşk, gurbet, ayrılık olmakla birlikte, dini ve
tasavvuii düşüncelere de yer verilmiştir. Tasavvuii yönü fazla derin olmadığından, bu
vadideki şiirleri sıradandır. Ayrıca dönemin diğer halk şairlerinde görüldüğü gibi bazı
şürlerinde sosyal problenılere de değinmiştir.
Erzuronılu Emrah'ın asıl şöhretini sağlayan XIX. yüzyılın ortak zevkini yansıtan
aşk, ayrılık ve gurbet şiirleridir. Onun şiirlerinde derinlikten ziyade zarafet ve incelik,
ıstırap ve feryattan ziyade tevekkül ve kayıtsızlık göze çarpar. Şiirlerini aşık fasıllarında
okumak üzere yazan Emrah, deyişlerinde XIX. yüzyıl aşık tarzımn bütün özelliklerini
yansıtır. Çok yönlü bir şairdir. Şiirlerinde asıl konu aşktır. O, her şeyden ziyade bir aşk
şfuridir:
Sevdiğim defter-i divan içinde
Var imiş bir aşık (Emraht) derler
Aşk önünde daima eğilen Emrah'ın sevgiliye yaklaşımı oldukça içtendir:
Züljünün telinden elim çekmezem
Çeki/se destinle kemendim benim
Sevgiliyi vazgeçilmez ölçüde benimseyen Emrah, bu uğurda ölümü göze
almaktan çekinmez. Sevgiliden zorla ayrılması durumunda neler yapabileceğini şöyle
dile getirmektedir:
Güzeller güzeli şahane di/ber
Seni terketmezem bin kan olursa
Ne mümkün sevdigim vazgeçmem senden
Cümle filem bana düşman olursa
54
Emrah, uçan bir gönül adamıdır. Güzeller karşısındaki zaafını ve uçanlığını
şürlerindedile gelinnekten kaçınınaz:
Bizleredünyadairad-ıdevletI
Miras-ı perdeden sevdii. mı kaldı
Her güzeli gördüm kıldım iltifat
Mecnun olmadığım suna mı kaldı
Emrah'ınşürlerindekisevgili genellikle vefasızdır, zalimdir, erişihnezdir.
Elil gözlerine kurban olduğum
Niçin beni böyle giryan edersiri2
Şem'i visaline3 pervane gibi
Yakıp ciğerimi biryan4 edersin
Vefasız, zalim ve erişiImez olan sevgili bu özelliklerinden dolayı bedduayı hak
etmiştir:
Sevdiğim Allah'tan budur niyazım
PervaneleTgibi naradüşesin
Dilerimderdine derman olmasın
Şeydd 5bülbül gibi ziUa6 düşesin
1 tıid: söyleme.
2 giryan: ağlama
3 visal:Kavuşma.
4 biryan: kebap.
5 şeyda: çılgın.
6 zar.ağlama.
55
ona göre sevgilinin vefasızlığı çoğu zaman kaderin bir cilvesidir:
Ezel katipleri talırir 7 edince
Benim ikbaıimi kara yazmışlar
Aşıkı miişuka taksim edince
Beni bir vefasız yare yazmışlar
Vefasızlık. umursamazlığa ve küçümseyici bir aldırmazlığayönelince O, kadere
boymı eğen içine kapanık Emrah'm yerini kızgın, bağışlamaz bir Emrah alır:
İki yakan bir araya gelmesin
Seni gören hiç merhamet kılmasın
Daim ağlamaktan yüzün gülmesin
GaripMansur gibi dara8 dܧesin
Emrah'm şikayetleri arasında sevgilinin kararsızlığı önemli bir yer tutar:
Bir nazenin bana gel gel eyledi
Varmasam incinir, varsam incinir
Beyaz gerdanından, ince belinden
Sarmasam incinir, sarsam incinir
Eırırah, şiirlerinde çoğu zaman dostça konuşur. Başına gelen sevda veya beladan
gönlünü sorumlu tutar. Kendini sevda ve belalara düşüren gönlüne sitem etmeden
geçemez:
7 tahrir: yazma
8 dar: dar ağacı.
56
Bin kerre nasihat eyledim sana
Gönül düşme dedim bu deryalara
Sen gUş u hUşunu 9 vermedinbana
Düşürdün başımı ne beliilara
Emrah'ta sevgiliye olan aşkın dillere düşmesi endişesi vardır. Aşkm dillere
düşmesi sevgiliyi zor donımda bırakıp encitebilir:
Birin bilir, birin bilmez
Bu dünya kimseye kalmaz
Yar ismini desem olmaz
Düşerdilleredillere
Emrah'm aşık olmasmm ve başına gelen beWamımüsebbiplerindenbiri Fe1ek'tiL
Feleğe~dnramaz:
Benim bufelekten şikflyetimvar
Sinemi hançerle deldi ağlarım
HereafI 0gönlümü eyledi pür-nfir1 1
Serimi 12sevdayasaldıağlarım
Ondaki şairlik ruhu (kendi ifadesiyle) feleğin siUesini yiye yiye gelmiştir:
Felek çakmağını üstüme çalctı
Beni bir onulmaz derde bıraktı
Vücudum şehrini adlarai 3 yaktı
Yandım ateşine su Leylii Leylii
9 gfiş u huş: dikkatle dinleme.
1O hereai: kararsız.
11 pür-nar: ateş doldunna.
12 ser: baş.
13 00: ateş.
57
Emrah'ın şikayetlerinden birisi de kendisinin yeterince anlaşılamayışıdıf.
Gönlünden vurgun yediğini kimse bilmez. Tabibin onu iyileştirmeye kalkması
boşwıadır:
El çek tabip el çek yaram üstünden
Sen benim derdime deva 1 4 bilmezsin
Sen nasıl tabipsin yoktur ilacın
Yaram yürektedirsarabilmezsin
Tüm Anadolu insanı için gurbet ve ayrılık hem bir dilek, hem bir bilinmezliktir.
Gurbete gidip dönmeme vardır. Gurbetten dönebilenler, bitmez tükenmez hatıralannın
coşku ve avuntusunu yaşarlar. Gurbete ilk çıkışın tedirginliği, gizli kalan pek çok
duyguyu açığa çıkartır. Bu gizli kalmış duyguları en iyi işleyenlerden biri hiç şüphesiz
Emrah'tır:
Gönül gurbet ele varma
Ya gelinir ya gelinmez
Her di/bere gönül verme
Ya sevilir ya sevilmez
Emrah'ın şiirleri arasında gurbet konularını işleyenler ilk sırayı alır. Gurbet olur
da ayrılık olmaz mı? Elbette de O'nun şiirlerinde gurbet ve ayrılık teması bir araıa
işlenmiştir:
Terk eyleyeli hangi asliyyesin Emrah
Ha/adalaşırhalka-i devranı 1 5 vatansız
14 deva: ilaç.
15 halka-i devran: dünyanın etrafı.
58
Emrah, sevgili özlemini ve ona kavuşmanın değerini en çok gurbette hisseder.
Kavuşmak istediği sevgili için kmduğu düşlere karışan duyguları sonunda şiire yansır:
Sevgilim hayal-i vuslatm 16beni
Diyar-I gurbette hayran i 7 gezdirir
Haşre i 8 dek cemal-iflrkatin beni
Neş'e-yi vaslmla giryfin19gezdirir
Emrab'a gÖle gmbete çıkan her türlü riski göze almak zorundadır. Gı;ııWt foğu
insanların kıymetini bilmez ve onu yutar:
Yürüktür bizim atımız
Yardan atlıdır zatımız
Gurbet ilde kıymatımız
Ya bilinir ya bilinmez
Gmbete çıkan, gıubetin kahrmı çekmek zorımdadır. Bu kabrı ancak çeken bilir.
Deryalardaolurbahri2O
Doldur da ver içeyim zehri
Sunam gurbet elin kalın
Ya çekilir, ya çekilmez
Bir gurbet ş3.iri olan Eımab, gezginliğinde hiç bir zaman kişisel çıkar
düşünmemiştir.Gmbet ve ayrılığa yönelen kişiliğinde bencil bir beklenti yoktur:
16 vuslat kavuşma.
7 hayran: şaşkın.
18 haşr: kıyamet günü.
19 giryan: ağlama
20 bahr: deniz.
İsmimiz bülbüldür ir/an içinde
Okunur defter-i divfın2 1 içinde
Biz eh/-i seyyahız devran 22içinde
Toplarızfıb ile dfıne2 3 bizimdir
Emrah'ın gurbete çıkıp aynlık çilesi çekmesine güzellik ve güzel arayışı sebep
olmU§tur. Karacaoğlan gibi o da gördüğü her güzele tutulur. Tutulduğu bu güzeııere
soru sormaktan çekimnez:
Dedim dilber sen de sevdaJcar mısın
Dedisenden evel nare2 4 ben yandım
Dedim doğru söyle bana yar mısın
Dedi sadıkyarim gÖ'nülden andım
Emrahım aradığı güzel. klasik divan ve halk edebiyatı şiirlerindeki tanıma
uymaktadır. Mahmur bakışlı. kalem kaşlı. inci dişli güzeller gözünden kaçmaz:
Sabahtan uğradımben birfidana
Dedim mahmur musun dedi ki yok yok
Ak elleri boğum boğum kınalı
Dedim bayram mıdır dedi ki yok yok
Dedim inci nedir dedi dişimdir
Dedim kalem nedir dedi kaşımdır
Dedim onbeş nedin dedi yaşımdır
Dedim daha var mı dedi ki yok yok
21 divan: bUyük.
22 devran: dUnya, kıiina!.
23 dane: tane.
24 nıire: ateş.
60
Uzun gurbet yıllarının sayısını unutan Fmrah, bu sayıyı fazla önemsemez. Gurbet
yıllarının hesap edilmesi görevini sevgilinin meclisinde oturan canlara (dostlara) bırakır:
o nazlı ct1nfina uğrasa yollar
Bize mesleen oldu kahveler hanlar
Yarin meclisindeoturan canlar
Hesap etsin yıllar beş midir nedir
Gmbeti. kendisi için yarılması gereken bir dost ili kabul eden Emıait.. Kadı
dağlarıaşmadanbu hedefe varılamayacağınısöylüyor:
ATamızı karlı dağlaraluıca
Gayri dost iline gidip gelinmez
Yahşi himmeı2 5 gerek rtJh-ı ta1epte2 6
Beyhude lafile menzil alınmaz
Hall ~iriDıfe sık sık rastlanan mzgil:rla sevgiliye veya sılaya ııelmn
motifine Eımah'm ~lerindede yer verilmektedir:
BôıI-ı sabaselam eyle o ylire
Mübarek hatırı hoş mudur nedir
Nideyim yitirdim bu/amam çare
Mestan2 7 ela göZler yaş mıdır nedir
Fmrah'ın aşk ve gurbet şiirleri yanında. dini ve tasavvufi düşüncelere yer veren
şiirleri de vardır. Fmrah. çocukluk yıllarındamedrese eğitimi gördügü ve tarikate intisap
25 yahşi himmet: iyi bağış.
26 rah:yo1.
27 mestan: sarhoş.
ettiği için zaman zaman ağda1ı bir dil kullanmış, dini ve tasavvufi düşüncelerini şiire
konu yapmıştır:
BiZ tartk-i aşkın28 aşıklarıyız
Baş u can vermişiz canan bizimdir
Ne gamdan kaçarsın divane gönül
Kii§ane 2 9bizimdir mihman 30bizimdir
İçli dervişlerin bezminde (meclisinde) bulunmayı da ihmal etmeyen Emrah,
hayatmın sonlanna doğru aşkta daha olgunlaşarak dine ve tasavvufi düşünceye önem
verir:
GündüZ şeriatın icrasındayım
Gece hakikatin sevd!isındayım
Sanki iki derya3 ortasındayım
Ne gündüzüm belli ne gecem belli
Emrahtm telle vadisinde vücuda getirdiği şiirleri daha çok tasavvufi--didaktik
mahiyettedir. Allahta giden yolu gönülden çok zekfuıın gözleri önüne sermeye çalıştığı
hissedilmektedir:
Gel özün düşürme bela-yı ne/se
Çalış, düşmeyesin sa/a-yı ne/se
Bunca demdir uydun heva-yı ne/se
Biraz da tartk-i Yezdan'e yürü32
28 tank: yol.
29 kaş§.ne: ev, köşk.
30 mihman: misafir.
3 1 dery§.: deniz.
32 tarlk-i Yezd§.n: Allah yolu.
62
XiX. yüzyılın diğer halk şairleri gibi, Erzurumlu Emrah da yaşadığı dönemin
sosyal problemlerine değinmekten ge~ememiştir. Döneminin aksaklıklarını şu şekilde
dile getirmektedir:
Hileye yüz tuttu asırda insan
Mürüvveı3 merhamet. hürmet kalmadı
Fist3 4 ile iiJude 350 lduiihidan36
Cihanda bir temiz tiynet kalmadı
Herkes mail oldu süse ziynete
Erenler çekildi künc-i vahdete3 7
Bir ehil gelmiyor sadr-ı devlete38
Feyz alacak saJıip-himmetkalmadı
Emrah, hece vezni ölçüsü yanında, anız vezni ölçüsüyle de şü.rler yazmıştır. Fakat
amzla yazdı~ şiirler nazım tekniği bakımındanoldukça lrusurludur.
Türk halk şiirinin başta gelen problemlerinden biri de şairlerin şiirlerinin
birlJiriyle karışmıŞ oimaSldır. Bu karışıklıklarınçeşitli sebepleri vardn'. Bu sebeplerden
en önemlisi, şairlerin birbirlerinin şiirlerini alıp mahlaslarım değiştinaeleridir. Bn
nedenle, Emrah'a ait olduğu bilinen şiirler yamnda, ona ait olup olmadığı tartışılan
şiirier de vardır. Prof.Or.Fuat Köprölü, "XIX. Asır Sazşairleri" isimli eserinde bunlardan
13'ünü neşretmiştir. xıx. yüzyıl halk şairlerinin ortak zevklerini yamatm bu Flerden
bir dörtlük vermekle yetiniyoruz:
33 mürüvvet: insanlık, olgunluk.
34 fisk: günah.
35 alade: karışmış.
36 abidan: ibadet eden.
37 künc-i vahdet: kavuşma köşesi.
38 sadr-ı devlet devletin başı.
63
Tutam yar elinden tutam
Olam bir yaralı bülbül
Çıkamdağlaradağlara
İnembağlarabağlara
Hiçbir ara§tırmacı, araştırma yaptığı konuyu tam ve eksiksiz olarak inceleme
mutluluWma erememiştir. Üzerinde ça1ışdmak istenilen bir konu ele a1ınınca, belli bir
çerçeve içinde kalmamıyor. Onunla ilgili birçok mesele (ister istemez) kar§ınıza çıkıp
yolunuzu kesiyor. Kendi kendinize daha çok soru sormak zorunda kalıyorsunuz.
Erzurumlu Emrah gibi üzerinde yeterince durulmamı§ önemli bir konuda, bu soruların
giderek çoğa1dı~ı muhakkaktır. Bizler, bugünkü bilgilerimizle Emrah'ı tanıtmaya
ça1ı§tık. Cönkler ve mecmuaların daha kapsamlı biçimde taranması halinde, Emrahla
ilgili yeni bilgilerin ve değerli ça1ı§ma1arın ortaya çıkacağına inanıyorum.
BİBLİYOGRAFYA
1. ALPTEKİN, Ali Berat, Erzurumlu Emrah Bibliyografyası, Gazi Üniversitesi
Basımevi,Ankara 1986.
2. ARSLAN, Ensar, Doğu Anadolu SaZ§mrleri, Atatürk Üniversitesi Basımevi,
Erzurum 1978.
3. ARSLANOGLU, İbrahim, "Erzurumlu Emrahım Son Günleri ve Ölümü",
Folklor, Sayı:8S, Ağustos 1985.
4. BULUT, Sebahattin, Damla Damla Erzurum, Demircioğlu Matb, Ankara
1989.
5. FINDIKoGLU, Ziyaeddin Fahri, Erzurum Şairleri, İstanbul 1927.
6. GÜNAY, Umay, Türkiye'de A§ık Tarzı Şiir Geleneği ve Rüya Motifi, Akçağ
Basın Yay. Paz, Ankara 1972.
7. GÜNEY, EfUtun Cem, Erzurumlu Emrah Hayatı ve Şiirleri, Maarif
Kitaphanesi, İstanbul 19SO.
64
8. İSLAM ANSİKLOPEDİsi, Cilt:ll, Türkiye Diyanet Vakfı Yayım, İstanbul
1995.
9. KÖPRÜLÜ, Orhan Fuat, Yunus Emre'den Veysel'e, Türk Klasikleri, Dösar,
İstanbul 1976.
10. KÖPRÜLÜzADE, M.Fuat, XIX. Asır Sazşairlerinden Erzuruınlu Emralı,
EvkafMatbaası, İstanbul 1929.
lL. SAKAOGLU, Saim, Ercişli Emrah, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yaymı,
Ankara 19tr7.
12. SEZEN, Lütfi, Erzurum Şehir Folklom, Er-Vak Yayını, Erzurınn 1994.
13. , Halk Edebiyatmda HamzanameIer, Kültür Bakanlığı Yayını.
Ankara 1991.
14. TÜRK DiLi VE EDEBİYAT! ANS.: Cilt:3, Dergah Yayınları, Yubaı 1979.
15. URAL, Orhan, Erzurumlu Emrah (Hayatı ve Şiirleri), Özgür Yaym Dağıt:ım,
İstanbul 1984.
16. URAZ, Murat, Aşık Emrah (Hayatı ve Şiirleri), Yeni Şark Kitabevi, İstaııbtıI
1940.

04 Oca 2020 - 02:23 - Kültür & Sanat

Son bir ayda gurbettekierzurum.com.tr sitesinde 6.068 gösterim gerçekleşti.


göndermek için kutuyu işaretleyin

Yorum yazarak Gurbetteki Erzurum Topluluk Kuralları’nı kabul etmiş bulunuyor ve yorumunuzla ilgili doğrudan veya dolaylı tüm sorumluluğu tek başınıza üstleniyorsunuz. Yazılan yorumlardan Gurbetteki Erzurum hiçbir şekilde sorumlu tutulamaz.

Anadolu Ajansı (AA), İhlas Haber Ajansı (İHA), Demirören Haber Ajansı (DHA) tarafından servis edilen tüm haberler Gurbetteki Erzurum editörlerinin hiçbir editöryel müdahalesi olmadan, ajans kanallarından geldiği şekliyle yayınlanmaktadır. Sitemize ajanslar üzerinden aktarılan haberlerin hukuki muhatabı Gurbetteki Erzurum değil haberi geçen ajanstır.



İstanbul Markaları

Gurbetteki Erzurum, İstanbul ile özdeşleşen markaları ağırlıyor.

+90 (216) 492 36 36
Reklam bilgi


Anket Erzurumspor Süper Ligde kalabilirmi ?