ortaçağ seyahatnamelerđnde trabzon-erzurum güzergâhı, erzđncan ve kars

Yrd. Doç. Dr. Gürsoy SOLMAZ


ĐÇĐNDEKĐLER
Sayfa No
ÖZET………………………………………………………………….………...…..…IV
ABSTRACT……………………………………………………………..…...…...…….V
KISALTMALAR……………………………..………………………….……………VI
ÖNSÖZ…………………………………………………………………………….…VII
GĐRĐŞ………………………………………………………………………......…….….1
1. Kapsam ve Amaç………………………………...………………………..…….2
2. Kaynaklar…………………………………………………………………….…..3
2.1. Antik Çağ kaynakları………………………………………………………..3
2.2. Đslam Tarihi kaynakları………………………………………………….…..5
2.3. Hıristiyan kaynakları…………………………………………………..……7
2.4. Seyahatnameler…………………………………………………………..….8
2.5. Araştırma eserler………………………………………………………….…8
BĐRĐNCĐ BÖLÜM
1. ORTAÇAĞ SEYYAHLARI VE SEYAHATNAMELERĐ………….…………11
1.1 Johann de Plano Carpini ve Seyahatnâmesi ………………………..……….......12
1.2. Simon de Saint Quentin ve Seyahatnâmesi …………………………...…….....13
1.3. Wilhelm Von Rubruk ve Seyahatnâmesi ………………………………………13
1.4. Marco Polo ve Seyahatnâmesi ……………………………...……………….....15
1.5. Đbn-i Batûtâ ve Seyahatnâmesi …………………………………………………17
1.5.1. Đbn-i Batûtâ’nın hayatı ve seyahati ……………………………………...17
1.5.2. Đbn-i Batûtâ’nın seyahatnâmesinin önemi ……………………..…….….21
1.6. Ruy Gonzales de Klaviyo (Klaviyo) ve Seyahatnâmesi ………………….....…23
1.7. Josaphat (Giosafa) Barbaro ve Seyahatnâmesi ………………………………...25
1.8. Caterino Zeno ve Seyahatnâmesi……………………………………………….27
1.9. Ambrogio Contarini ve Seyahatnâmesi………………………………………...28
II
ĐKĐNCĐ BÖLÜM
2.TRABZON’DAN ERZURUM’A UZANAN SEYAHAT GÜZERGÂHI.…...…31
2.1. Trabzon………………………………………………………….……..……….31
2.1.1. Trabzon’un coğrafi yapısının seyahatnamelerde ele alınışı……………....31
2.1.2. Orta Çağda Trabzon’un siyasi yapısı…………………….……………....33
2.2. Ortaçağ Seyahatnamelerinde Gümüşhane…………...……………………..…..36
2.3. Bayburt……………………………………………………………………....…40
2.3.1 Ortaçağ seyahatnamelerinde Bayburt ve çevresinin coğrafyası...................40
2.3.2. Ortaçağ seyahatnamelerinde Bayburt’un siyasî ve iktisadî durumu …..…41
ÜÇÜNCÜ BÖLÜM
3. ERZURUM………………………………………………………….……….……43
3.1. Erzurum’un Coğrafî Konumunun Seyahatnamelerde Ele Alınışı ………….….43
3.2. Moğol Đstilasında Erzurum………………………………………………….….47
3.3. Moğolların Esirlere Karşı Tutumları………………………………………...…56
3.4. Moğol Đstilasından Sonraki Durum…………………………………………......57
3.5.Karakoyunluların Erzurum’daki Faaliyetleri ve Timur’un Avnik Kalesine
Saldırması………………………………………..………………………………….59
DÖRDÜNCÜ BÖLÜM
4. ERZĐNCAN……………………………...……………………...………...….…....65
4.1. Erzincan’ın Coğrafi Konumu………………………………………………..….65
4.2. Erzincan’ın Türk Hâkimiyetine Girişi……………………………………….....67
4.3. Kara Yusuf’un Faaliyetleri ve Erzincan……………………………………......69
4.4. Moğol Đstilasında ve Sonrasında Erzincan………………………………..…….71
BEŞĐNCĐ BÖLÜM
5. ORTAÇAĞ SEYAHATNAMELERĐNDE KARS VE ANĐ ……………………83
5.1. Kars ve Ani………………………………………………………………..……83
5.2. Ani Şehrinin Tarihi Gelişimi……………………………………………….…..86
III
ALTINCI BÖLÜM
6. SEYAHATNAMELERDE ANADOLU VE DOĞUSUNA DAĐR BAZI
TAHLĐLLER…………………….……………………………………………..……..87
6.1. Rubruk’un Doğunun Vaziyetine Dair Tahlili………………………………..…87
6.2. Đbn-i Batuta’nın Anadolu Đle Alakalı Tahlili………………………………...…88
6.3. Simon de Saint Quentin’in Türkiye Hakkındaki Görüşleri……………….……89
SONUÇ…………………………………………………………………...………....…91
BĐBLĐYOGRAFYA………………………………………………………..……...…..93
HARĐTALAR……………………………………………………………....………...100
ÖZGEÇMĐŞ……………………………………………………………...…....……..111
IV
ÖZET
YÜKSEK LĐSANS TEZĐ
ORTAÇAĞ SEYAHATNAMELERĐNDE
TRABZON-ERZURUM GÜZERGÂHI, ERZĐNCAN VE KARS
(Coğrafi, Siyasi, Ekonomik ve Kültürel Açıdan Đncelenmesi)
Bayram Arif KÖSE
Danışman: Yrd. Doç. Dr. Gürsoy SOLMAZ
2009 - Sayfa: 111
Jüri: Yrd. Doç. Dr. Gürsoy SOLMAZ
Prof. Dr. Hüseyin YURTTAŞ
Doç. Dr. Süleyman ÇĐĞDEM
Anadolu çok köklü bir yerleşim tarihine sahiptir. Çeşitli devletlerin beşiği olan
ve zengin bir kültüre sahip olan Anadolu’da, Doğu Anadolu’nun yeri ise ayrı bir
öneme sahiptir. Ticaret yollarının geçiş güzergâhları Doğu Anadolu’yu önemli kılan
unsurlardandır. Bundan dolayı Doğu Anadolu çeşitli devletlerin de cazibe odağı
olmayı başarmıştır. Sadece devletler bazında değil, aynı zamanda Ortaçağ
Avrupa’sının dikkatini kişisel alanda da çekmiştir. Doğu’nun zenginliğini görmek ve
ticaret yapmak amaçlı gelenler olduğu gibi siyasi amaçlarla da Doğu’ya seyahat eden
seyyahlar mevcuttur. Anadolu’nun tarihi açısından oldukça önemli olan bu
seyyahların notlarını bu çalışmada birleştirmeye çalıştık. Gerek döneme ait bilgiler,
gerekse bu bilgilerin karşılaştırılması bu çalışmanın ana teması olmuştur.
Anahtar Kelimeler: Seyahatname, Doğu Anadolu, Ticaret Yolları, Moğollar,
Ak-Koyunlular, Kara-Koyunlular, Erzurum, Erzincan, Ortaçağ, Selçuklular, Eretna
V
ABSTRACT
MASTER THESIS
TRABZON-ERZURUM ROUTE, ERZĐNCAN AND KARS ĐN THE TRAVEL
BOOKS OF THE MIDDLE AGES
(Geograpical, Politically, Economic, Cultural Studying)
Bayram Arif KÖSE
Supervisor: Assist. Prof. Dr. Gürsoy SOLMAZ
2009 - Page: 111
Jury: Assist. Prof.Dr. Gürsoy SOLMAZ
Prof. Dr. Hüseyin YURTTAŞ
Assoc. Prof. Dr. Süleyman ÇĐĞDEM
Anatolia has a very olden history of settlement. The place of East Anatolia has a
great imporance for Anatolia which has been the creadle of various goverments and
has a very rich culture. The passing lines of trade routes are one of the factors
making the East Anatolia important. That is why the East Anatolia has been the focus
of charm for various goverments. The East Anatolia has called the attention of not
only goverments but also personally the Europa of the Middle Ages. There have been
travelers on the aim of seening the poverty of the East and also there have been
travelers who comes for political purposes as well. We has tried to combine the notes
of these travels whivh are very important for the history of Anatolia in this study.
Both the informations belong to the term and the comparision of these informations
form the main theme of the study.
Key Words: Travel Book, East Anatolia, Trade Routes, Mongols, QaraQoyunlus, Aq-Qoyunlus, Erzurum, Erzincan, The Middle Ages, Seljuks, Eretna
VI
KISALTMALAR
a.g.e. : Adı Geçen Eser
a.g.m. : Adı Geçen Makale
a. mlf. : Aynı Müellif
Bkz. : Bakınız
c. : Cild
çev. : Çeviren
DĐA : Türk Diyanet Vakfı Đslâm Ansiklopedisi
DAKTAV. : Doğu Akdeniz Kültür ve Araştırma Vakfı
DTCFD : Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi
haz. : Hazırlayan
ĐA : Đslam Ansiklopedisi
ĐÜEFY : Đstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları
ing. : Đngilizce
SAD : Selçuklu Araştırmaları Dergisi
s. : Sayfa
Sa. : Sayı
TTK : Türk Tarih Kurumu
VII
ÖNSÖZ
Anadolu Tarih öncesi dönmelerden günümüze kadar çok önemli olaylara sahne
olmuş kültürel bakımdan zengin ve geniş bir coğrafyadır. Asya ve Avrupa arasında
geçiş noktası konumunda olan bu coğrafya, diğer dönmelerde olduğu gibi Ortaçağ’da
da önemini korumuştur. Çeşitli Türk Devlet ve Beylilerinin varlığını devam ettirdiği
bu toprak parçası çoğu devletin de ilgisini çekmiştir. Bu ilginin tabi bir sonucu olarak
ta buraya düzenlenen seyahatlerin sayısı artmıştır.
Seyahat amaçları değişik olan ve farklı milletlerden olan bu seyyahlar,
Anadolu’da gördüklerini kendi çerçevelerinden yansıtmayı da ihmal etmemişlerdir.
Kendilerini çoğu kez farklı bir olayın ve kültürün içerisinde bulan bu seyyahlar
anlattıklarıyla kendi ülkelerinde oldukça fazla ilgi görmüşlerdir. Anlatılanlar kendi
yurttaşları tarafından hayretle karşılanmıştır. Hatta bazen öyle olmuştur ki;
kendilerini inandırmakta güçlük çekmişlerdir.
Sözü edilen dönemin seyyahları, bazen kişisel amaçlar güttükleri gibi bazen
ticari bazen de siyasi amaçlar gütmekteydiler. Aynı zamanda elçilik görevleri de
bulunan bu seyyahlar, bazen görevlerini tamamlayamadan geri dönmek zorunda
kalmışlardır.
Anadolu’yu coğrafi, etnik, dini, kültürel,sosyal, ekonomik ve siyasi açıdan ele
alan bu seyahatnameler günümüzde oldukça ilgi gören kaynaklardır. Bu
çalışmamızda Trabzon-Erzurum güzergâhı, Erzincan ve Kars’ı seyahatnamelerde ele
alınışıyla inceledik.
Çalışmamızın Giriş Bölümünde yararlandığımız kaynaklar hakkında bilgi
vermeyi uygun gördük. Antik Çağ kaynakları, Đslam Tarihi kaynakları, Hıristiyan
kaynaklar ve araştırma eserler başlığı altında bu kaynakları tanıttık. Birinci bölümde
çalışmamızı daha çok ilgilendiren seyahatnameleri ele aldık. Anadolu’ya seyahat
eden seyyahların hayatı, seyahat amacı ve seyahatnameleri hakkında bilgi verdik.
Đkinci bölümde Trabzon’dan Erzurum’a uzanan yolun coğrafi ve siyasi yapısı
hakkında bilgi verdik. Üçüncü bölümde Erzurum’un, dördüncü bölümde ise
Erzincan’ın siyasi, coğrafi ve ekonomik açıdan incelenmesine yer verdik. Beşinci
bölümde Kars ve Ani hakkında bilgi verip, son bölümde bazı seyyahların Anadolu
hakkındaki görüşlerine yer verdik. Bu çalışmayı giriş ve altı bölümden oluşturarak
tamamlamış olduk.
VIII
Bu çalışmamı başından sonuna kadar sabırla takip eden ve kaynak temini
açısından oldukça fazla yardımı olan değerli danışman hocam Yrd.Doç.Dr. Gürsoy
SOLMAZ’a en içten duygularımla teşekkür ederim. Ayrıca değerli hocalarım
Prof.Dr. Hüseyin YURTTAŞ’a, Doc.Dr. Süleyman ÇĐĞDEM’e saygıdeğer büyüğüm
Adnan BAKIR’a, yardımlarını devamlı yanımda hissettiğim çok sevdiğim kardeşim
Ümran Elif KÖSE’ye ve kaynak konusunda desteğini gördüğüm Çamlıca Basım
Yayın çalışanlarına her türlü desteğinden dolayı teşekkürü bir borç bilirim.
Erzurum - 2009 Bayram Arif KÖSE
1
GĐRĐŞ
Anadolu, Asya ve Avrupa arasında bir geçiş noktası olması dolayısıyla her çağda
bir merkez olma özelliğini korumuştur. Coğrafyasının, ticaret kervanlarının geçiş
güzergâhında olması onu ticari açısından oldukça önemli kılmıştır. Kara ve deniz ticaret
yollarının Anadolu’da örülmesi Anadolu’yu tarihi çağlar boyunca her devlet tarafından
önemsenir bir hale getirmiştir. Kral Yolu, Đpek Yolu ve Baharat Yolu gibi önemli ticaret
yolları Anadolu’yu bir uçtan diğer uca sarmıştır. Ortaçağ’ın en önemli ticaret yolu olan
Đpek yolu Çin’den Avrupa’ya Anadolu üzerinden uzanmıştır. Sadece kara değil,
özellikle Trabzon, Sinop ve Antalya gibi önemli liman kentleri sayesinde deniz ticareti
önemli ölçüde Anadolu üzerinden olmuştur. Đpek Yolu karada; Trabzon, Gümüşhane,
Erzurum1
, Sivas, Tokat, Amasya gibi merkezleri izlerken güneyde ise Mardin,
Diyarbakır ve Adıyaman güzergâhını izlemektedir2
. Ticaret yollarının geçtiği bu
güzergâhlar ekonomik özellikleriyle ön plana çıkan önemli merkezlerdendir3
. Ortaçağda
Doğu’nun birçok yönden zengin olması ve bu zenginliği Batı’ya taşıması Selçuklular
dönemindeki politikalar sayesinde ileri düzeyde artmıştır. Gerek kervansarayların
fazlalığı ve gerekse devletin ticaret mallarını sigortalamasına kadar varan tedbirler
alması Anadolu’yu önemli bir ticaret merkezi yapmıştır.
Böyle bir merkez her dönemde diğer devletlerin dikkatini çekmiş ve dolayısıyla
Anadolu’ya sahip olma düşüncesi, Beylikler arasında da mücadele sebebi olmuştur.
Erzincan ve Kemah Kalesi Ak-Koyunlu ve Kara-Koyunlu mücadelesine4
sahne olurken
Anadolu’nun çeşitli merkezleri Selçuklu-Moğol mücadelesine sahne olmuştur.
Doğu Anadolu ticaret yolları üzerindeki Erzurum’un önemi ayrı bir yere sahiptir.
Ticarî hareketliliği çok öncelere dayanan Erzurum Đslâm tarihi açısından da büyük
öneme sahiptir. Erzurum şehrine yerleşen Araplar, burayı bir gâzâ merkezi haline

1
Erzurum’un da içinde bulunduğu bu güzergâh Trabzon limanına ulaşmak için bazı güçlükler
içermektedir. Zigana geçidi bunlardan biridir. Ancak Anadolu’nun doğusuyla Đç Anadolu’yu birbirine
bağlayan güzergâh ise dağlara paralel bir yol izlemektedir. Erzincan’ı da içine alan bu yol, coğrafi
özelliğiyle de önemini korumuştur. bkz. Veli Ünsal, “Doğu Karadeniz’in Tarihi Coğrafyası”, Atatürk
Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, c. VIII, Sa. 2, Erzurum 2008, s. 129-144.
2
Ticaret Yolları için bkz. Harita 10
3
XI. yy.’de Doğu Anadolu Bölgesinin Selçuklular tarafından fethedilmesiyle Đpek Yolu üzerinde yeni
merkezler de gelişmişti ki Erzurum bunlardan biriydi. Erzurum ve Trabzon arasındaki güzergâh ta
önemli bir ticaret güzergâhı olmuştur. XII-XIV. yy.larda özellikle Çin ve Đran’dan gelen ticari mallar
Erzurum-Bayburt-Gümüşhane üzerinden Trabzon limanına ulaştırılmıştır. Bu güzergâh Osmanlı Devleti
döneminde de önemini koruduğu gibi günümüzde de korumaya devam etmektedir. (Süleyman Çiğdem,
Gümüşhane Bölgesinin Tarih ve Arkeoloji Araştırmaları, Gümüşhane Valiliği Yayınları, Erzurum
2008, s. 16.)
4
Ebu Bekr-i Tihranî, Kitab-ı Diyarbekriyye, çev. Mürsel Öztürk, KB Yayınları, Ankara 2001, s. 1-2.
2
getirdiler. Bölgede yerli halk ve Araplar arasında daimi savaşların meydana gelmesine
karşın Đslâm kültürü her alanda gelişmeye başlamıştır. Erzurum, Müslümanlar ve
Hıristiyanlar arasındaki ticaretin merkezî konumundaydı. Bu dönemde Erzurum’da
dokunan halılar Đslâm dünyasında meşhurdu5
. Liman şehri olan Trabzon’dan Tebriz’e
ulaşan ticaret yolunun da önemli bir noktasında bulunmaktaydı6
.
Trabzon ise liman şehri olması açısından ticaret yolları güzergâhının önemli bir
parçasını oluşturmaktaydı. Özellikle Venedik ve Cenevizlilerin ticaretleri bu bölgede
oldukça fazla gelişmişti7
. Şap ticaretini de ellerinde bulunduran bu devletler Bizans’la
ticarî alanda oldukça fazla ilişki içerisindeydiler. Trabzon’dan sonra karşımıza çıkan
önemli bir merkezde gümüş madenleriyle meşhur Gümüşhane’dir8
. Birçok seyyahında
seyahatine konu olan bu şehir hiç şüphesiz gümüş madenleriyle ticarî alanda önemli bir
yer tutmuştur. Buradan sonra Erzurum’a doğru önemli bir merkezde müstahkem ve
yüksek bir kaleye sahip Bayburt’tur. Erzincan tarafında ise Kemah önemli bir yere
sahiptir. Ekonomik canlılığı onun devamlı el değiştirmesinde neden olmuştur. Özellikle
Ak-Koyunlu-Kara-Koyunlu mücadelesinin temel sebeplerinden olmuştur.
Ticaret yollarının ağ gibi örüldüğü Anadolu Moğollar tarafından istilâya
uğramıştır. Kafkaslardan gelen istilâsı Kars, Erzurum, Sivas ve Kayseri gibi önemli
merkezleri içine alarak devam etmiştir. Bu istilâsı Anadolu’da yeni bir siyasî oluşumu
da beraberinde getirmiştir.
1. Kapsam ve Amaç
Çalışmamızın kapsamı Trabzon, Gümüşhane, Bayburt, Erzurum, Erzincan ve
Kars’ı içine almaktadır. Seyyahların bir kısmının Anadolu’ya girişi Trabzon’dan
olmuştu. Ayrıca liman şehri olması açısından Trabzon önemli bir merkez
konumundaydı. Trabzon’dan Tebriz’e devam eden güzergâh konuyla ilgili olarak
Gümüşhane, Bayburt ve Erzurum’u da kapsamaktaydı. Seyyahlar da bu güzergâhla
alakalı bilgiler aktarmışlardır. Bu çalışmamızdaki amaç bu bilgileri, kıyaslama yapma
imkânı da bularak bir araya getirmektir. Seyyahların geçtiği dönemde bu çalışma
alanımızla alakalı yerlerin sosyal, kültürel, siyasi, ekonomik ve kültürel yönlerini

5
Osman Turan, Doğu Anadolu Türk Devletleri Tarihi, Boğaziçi Yayınları, Đstanbul 1998, s. 29-30.
6 Mehmet BĐLGĐN, Doğu Karadeniz Tarih Kültür Đnsan, Serander Yayınları, Trabzon 2000.
7
Đsmail Hakkı Uzunçarşılı, Anadolu Beylikleri ve Akkoyunlu Karakoyunlu Devletleri, TTK, Ankara
1969, s. 196-252.
8
Gümüşhane için bkz. Çiğdem, a.g.e.
3
seyyahların anlatımıyla ve şahitlik ettikleri olaylarla birlikte aktarmak çalışmanın ana
temasını oluşturmaktadır. Genel itibariyle Trabzon-Erzurum güzergâhı ve Erzincan
çalışmamızın ana hatlarını oluşturmaktadır. Ancak bu bölgelere seyahat eden seyyahlar
bölgeye yakın olan Kars ve Ani hakkında da bilgiler vermişlerdir. Bu çalışmada bu
bilgilere de yer vermeyi uygun bulduk.
Çalışmamızı ilk olarak döneme ait seyahatnamelere ulaşarak ve bunlar arasında
bir karşılaştırma da yaparak ele aldık. Daha sonra elde edilen bilgileri Đslam Tarihi
kaynakları, Antik Çağ kaynakları, Hıristiyan kaynaklarına da ulaşarak şekillendirmeye
ve bilgileri de zenginleştirmeye çalıştık. Ayrıca çalışmamız için çok büyük öneme sahip
olan haritaları da son kısma ekleyerek daha çok görselliğe dayanan çalışmamızın daha
kolay anlaşılmasını sağladık.
2. Kaynaklar
Bu çalışmaya geçmeden önce çalışmamamızda yararlanmış olduğumuz
kaynaklar hakkında kısa bilgiler vermenin yararlı olacağını düşünmekteyiz. Bu
kaynakları da; Antik Çağ kaynakları, Đslam Tarihi kaynakları, Hıristiyan kaynakları,
seyahatnameler ve araştırma eserler başlıkları altında topladık. Ancak çalışmamızı daha
da fazla ilgilendiren Ortaçağ seyahatnamelerini farklı bir bölümde ele aldık.

2.1. Antik Çağ kaynakları
Herodot Tarihi: Eserin yazarı Herodotos, M.Ö. 490 yılında Bordum
(Halikarnassos)’da doğmuştur. Oradaki ileri gelen bir aileye mensuptur. Herodotos, çok
iyi eğitim görmüştür. Hayatının çoğunu gezerek geçirmiştir. Gezdiği yerler hakkında
verdiği bilgiler çok önemlidir. Herodotos, tarih ilminin babası olarak kabul edilir.
Çünkü Herodotos, gezip gördüğü yerlerde hem halktan o bölgedeki efsaneleri dinlemiş
hem de resmî belgeleri incelemiştir.9
Eserini bu elde ettiği bilgileri bir süzgeçten geçirerek kaleme almıştır. M.Ö. 425
yılı civarında Thurium şehrinde ölmüştür. Herodot Tarihi’nin çalışmamızla ilgili önemi
Karadeniz Bölgeleri ile ilgili verdiği bilgilerdir10. Nil Nehri’nin kuzeyine ve yukarı
Mısır’a kadar gidip görmüştür. Bizim çalışmamızı daha çok ilgilendiren özelliği ise

9
Herodotos, Herodot Tarihi, çev. Müntekim Ökmen, Remzi Kitabevi, Đstanbul 1983, s. 12.
10 Herodotos, a.g.e., s. 12.
4
Asya, Karadeniz, Ege ve Akdeniz’i oldukça fazla gezip buralar hakkında bilgi
vermesidir11
.
Anabasis (Onbinlerin Dönüşü): Ksenophon (Xenopon), Atina’nın Erchia
nahiyesinden Gryllos’un oğluydu. Ksenophon, M.Ö. 430 yılında Atina’da doğmuştur.
Ünlü filozof Sokrates’in öğrencisi olmuştur. M.Ö. 401 yılında Đran Hükümdarı
Artakserkses’in kardeşi genç Kyros, Ispartalı kuvvetler ve paralı askerlerin yardımıyla,
Đran tahtını ele geçirmek amacıyla harekete geçti. Ksenophon da Kyros’un düzenlediği
bu sefere katıldı (M.Ö. 401-400)12
.
Bu eser, Yunanlı olmayan başka kavimlerin (onların deyimiyle Barbar) katıldığı
ve Kral Artakserkses’e karşı yapılan savaşı ve sonrasında Yunan ordusunun
Anadolu’nun içinde gezip Karadeniz kıyılarından anavatanlarına dönerken yaşadıklarını
anlatan, bu coğrafya hakkında önemli bilgiler veren eserdir. Denilebilir ki çalışma
sahamızla alakalı ilk bilgileri veren bu eserdir. Atinalı Ksenophon’un M.Ö. 359’da
öldü.13 Atinalı Xsenophon’un Anabasis (Onbinlerin Dönüşü) adlı eserinin çalışma
alanımızla ilgili önemi, Onbinler’in dönüşü esnasında Erzurum civarındaki topluluklar
ve coğrafî yapıdan bahsetmesi ve ayrıca Çoruh Vadisi’nde yaşayan Skythenler (ĐskitSakalar) hakkında vermiş olduğu bilgiler dâhilindedir. Ayrıca Trabzon için vazgeçilmez
bir kynaktır14
.
Antik Anadolu Coğrafyası (Geographika): Eser Amasyalı Strabon tarafından
kaleme alınmıştır. Strabon’un 17 kitaptan oluşan Geographika’sı, batıda Atlas
Okyanusu, doğuda Đndus Irmağı’yla sınırlanan bütün Eski Çağ dünyasının coğrafyası
üzerine bilgi verir. Anadolu ile ilgili olan kısmı XII.-XIII.-XIV. kitaplardır. Strabon,
eserinde sadece coğrafî bilgi değil, aynı zamanda tarihî bilgi de verir. Strabon M.Ö. 64
veya 63 yılında Amasya’da doğmuştur. Ailesi Pontos Krallığı hizmetinde önemli
görevlerde bulunmuştur. Bundan dolayı Strabon iyi bir eğitim almıştır. O, Geographika
adlı eserini M.S. 18 yılında kaleme alıştır. Strabon M.S. 21 yılında Amasya’da
ölmüştür. Eserin bizim için önemi M.Ö. I. asrın ilk çeyreğinde ve M.S. I. asrın ilk

11 Türk Ansiklopedisi, c. XIX, MEB, Ankara 1971, s. 185.
12 Xsenophon, Anabasis (Onbinlerin Ric’atı), çev. Hayrullah Örs, Remzi Kitabevi, Đstanbul 1939
13 Xsenophon, a.g.e., s. 6.
14 Veysel Usta, Anabasis’ten Atatürk’e Seyahatnamelerde Trabzon, Serander Yay., Trabzon 1999, s.
14.
5
çeyreğinde Anadolu’nun kuzey doğusunda yaşayan halklar hakkında verdiği
bilgilerdir15
.
2.2. Đslâm Tarihi kaynakları
Kitab-ı Diyarbekriyye: Ebû Bekr el-Tihranî’nin hayatı hakkında bilgi oldukça
azdır. Yazar eserinde kendisini Ebu Bekr el-Tihranî el-Đsfehanî olarak tanıtmaktadır.16

Đlk önce Timurluların hizmetinde bulunmuştur, Đsfehan’ın Kara-Koyunlular’ın
eline geçmesi ile müellif de Kara-Koyunlu hizmetine girmiştir. 1469’dan sonra AkKoyunlu Devleti hizmetine geçmiş ve Uzun Hasan Bey’in en yakın adamları arasında
yer almıştır. Eserin bizim için önemi, XV. asırda Doğu Anadolu tarihine yön veren iki
Türkmen taifesinin tarihi hakkında bilgi vermiş olmasıdır. Eserdeki Kara-Koyunlular ve
Çağataylılarla ilgili konular, yazarın kendi zamanı ile ilgilidir. Bu olaylarla alakalı
anlattıkları kendi gördüklerine dayanmaktadır. Araştırma sahamızdaki içtimaî ve siyasî
olaylar hakkında verdiği bilgiler son derece önemlidir17
.
Tarih-i Cihangüşâ: Alâeddîn Ata Melîk bin Muhammed Cüveynî tarafından
yazılan eser Türkiye tarihi için son derece önemlidir. Eser, Moğollar’ın Türkiye’ye
hâkim oldukları dönem hakkında bilgi vermektedir.
Yazar aslen Đranlıdır. Onun ecdâdı Abbasîler döneminde vezîrlik görevinde
bulunmuşlardır. Yazar, önemli eseri Tarih-i Cihangüşâ’yı 1252’de Hülagü’nün Ön Asya
hareketine başlamasından önce yazmaya başlamış ve 1259 yılında tamamlamıştır. Eser
üç cild halindedir. Đlk cild, Cengiz Han’ın ortaya çıkışı ve fetihleri hakkında bilgi verir.
Đkinci cild Harezmşâhlar ve Đsmâilîler hakkında değerli bilgiler verirken, üçüncü cild de
kâmilen Hülagü Han’ın Đran ve Ön Asya harekâtına ayrılmıştır. Tüm Selçuklu tarihi için
önemli olan eser, Türkiye Selçuklu Devleti’nin Moğol tâbiyetine girmesi ve Batınîlik
hakkında birinci elden kaynaktır18
.
Fütûhu’l-Büldân (Ülkelerin Fetihleri): Ahmed b. Yahyâ b. Cabir b. Davud elBelâzurî tarafından kaleme alınan eser Đslâm tarihçiğinin ilk eserlerindendir. El-Belâzurî
H. III. (M. IX) asırda yaşamış, tarihçi, ensab âlimi, edîb ve şair, Farsça’dan Arapça’ya

15Strabon, Antik Anadolu Coğrafyası (Geographika), Kitap: XII-XIII-XIV, çev. Adnan Pekman,
Arkeoloji ve Sanat Yayınları, Đstanbul 2005.
16 Ebu Bekr-i Tihranî, a.g.e., s. 5.
17 Ebu Bekr-i Tihranî, a.g.e., s. 9.
18 Alâeddin Ata Melik bin Muhammed Cüveyni, Tarih-i Cihangüşa, c. I-III, çev. Mürsel Öztürk, KTB
Yayınları, Ankara 1988.
6
tercümeler yapmış meşhur bir âlimdir. Eseri, Đslâm fetihleri konusunda yazılmış ve
günümüze ulaşabilmiş eserlerin en eskilerindendir. Aynı dönemde eser veren Đslâm
müellifleri tarafında methedilmiştir. El-Belâzurî’nin kendinden önceki dönemde
yazılmış eserleri kullanmış olması ve bu eserlerin günümüze intikal etmemiş olması
Fütûhu’l-Büldân (Ülkelerin Fetihleri)’ın kıymetini daha da arttırmaktadır. Eserin bizim
için önemi, Erzurum (Belâzurî ve diğer Đslâm kaynaklarında Kâlîkalâ olarak geçer)’un
Müslümanlar tarafından fethi ve daha sonraki dönemlerde Doğu Roma Đmparatorluğu
ile Đslâm Devletleri (Emevîler-Abbasîler) arasında el değiştirmesi konusunda bilgiler
vermesidir19
.
El Evâmirü’l-Alâ’iye Fi’l-Umûri’l-Alâ’iye (Selçuknâme): Đbn-i Bîbî lakabıyla
tanınan Nasıreddîn Hüseyin b. Muhammed tarafından kaleme alınan eser, Türkiye
Selçuklu Devleti’nin ikbâl dönemini ve Moğol hâkimiyeti dönemlerini ele almaktadır.
Đbn-i Bibi’nin hayatı hakkında bilinenler el-Evâmirü’l-Alâ’iyye’de çeşitli
vesilelerle verilen bilgilere dayanır. Đbn Bîbî, 1231 yılında müneccim olan annesi ve
dîvân kâtibi olan babasıyla Dimaşk’tan Konya’ya geldi. Müellif, 1231 yılında Konya’ya
gelişinden öldüğü 1282 tarihine kadar Türkiye Selçuklu Devleti hizmetinde kaldı.
Eserini kaleme alış üslubu dîvân kâtipliği yaptığını ortaya koyar20
.
Đbn Bîbî’nin eserini değerli kılan birkaç sebep vardır. Bunlardan biri, dîvân kâtibi
olduğu için kitabında resmî devlet belgelerini kullanmış olmasıdır. Yazar yaşadığı
dönem hakkında mufasal bilgi vermiştir. Daha önceki dönem hakkında verdiği bilgiler
genel mahiyette ve özettir. Müellif, anlattığı olayları ya kendisi yaşamış ve şahit olmuş
ya da yaşayan birinin ağzından duymuştur. Đbn-î Bibi, Anadolu Selçuklularının
Đlhanlılarla olan ilişkisinden sıkça bahsetmiştir. Anadolu’nun siyasî, içtimaî, idarî,
iktisadî ve kültürel durumundan bahsetmiştir21
.
Eser Alâeddîn Ata Melîk Cüveynî’nin isteği üzerine, Farsça kaleme alınmıştır.
Eserde Saltuklu Beyliği’nin ve Erzurum Selçuklu Emîrliği’nin Türkiye Selçuklu Devleti
tarafından ortadan kaldırılması, Gürcüler ve Harezmşâhlar ile Selçuklu Devleti ilişkileri
konularında verdiği bilgiler araştırma konumuz için son derece önemlidir22
.

19 El-Belâzurî, Ahmed b. Yahya b. Cabir b. Davud el-Belâzurî, Fütûhu’l-Büldân (Ülkelerin Fetihleri),
çev. Mustafa Fayda, KB Yayınları, Ankara 2002.
20 Abdülkerim Özaydın, “Đbn Bibi”, ĐA, c. XIX, s. 379.
21 Özaydın, a.g.m., s. 381.
22 Đbn Bîbî, El-Hüseyin b. Muhammed b. Ali el-Ca’ferî Er-Rugadî, El Evamirü’l-Ala’iye Fi’l-Umuri’lAla’iye (Selçuknâme), çev. Mürsel Öztürk, KB Yayınları, Ankara 1996.
7
Târîh-i Meyyâfârikîn ve Âmid: Đbnü’l-Ezrak Ahmed b. Yûsuf b. Ali Đbnü’lEzrak el-Farikî tarafından, oluşturulan bu eser Doğu Anadolu’nun Türkleşmesi ile ilgili
önemli bir bilgi kaynağıdır.
Yazar Artuklu tarihçisi olarak nitelendirilmektedir. Đbnü’l-Ezrak 1117 yılında
Meyyâfârikîn (Silvan)’de dünyaya gelmiştir. O, doğumundan ölümüne kadar
Artukoğulları Devleti’nin hizmetinde bulunmuştur. Artuklular’ın ticarî işleri için birçok
yeri gezip görme imkânı bulmuştur. Eserinin bizim için önemi çok büyüktür. Çünkü
eser, Doğu Anadolu’nun Türkleşmesi dönemini ele almaktadır. Bilhassa Saltuklular’ın
siyasî faaliyetleri hakkında birinci elden kaynaktır. Eser Hz. Ömer’in döneminden 572
(1176) yılına kadar olan olayları içerir23
.
El-Kâmil Fi’t-Târih Tercümesi: Đbnü’l-Esîr Đzzeddîn Ali b. Muhammed
tarafından kaleme alınan eser, Đslâm tarihçiliğinin en önemli eserlerindendir.
Đbnü’l-Esir, 1160 yılında Ceziret-i Đbn Ömer (Cizre)’de doğmuştur. O, Đslâm
tarihinin en büyük tarihçilerinden biridir24. Hem kendi dönemindeki hem de daha
sonraki dönemlerdeki tarihçileri etkilemiştir. Türklerin Müslüman oluşu, Orta Asya’dan
Đran’a, Irak’a, Suriye’ye ve Anadolu’ya doğru gerçekleşen Türk göçleri hakkında
değerli bilgiler verir. Büyük Selçuklu Devleti’nin Doğu Anadolu siyaseti, Saltuklular,
Türkiye Selçuklu Devleti ve Erzurum Selçuklu Melikliği ile bilgiler çalışmamızı
yakından ilgilendiren bilgilerdir.
2.3. Hıristiyan kaynakları
Çalışmamızda faydalandığımız diğer eserler Ermeni ve Hıristiyan kaynaklarıdır.
Bu iki zümre Bizans hâkimiyetinde yaşamış, ancak daha sonra Anadolu’nun
Türkleşmesiyle Türk hâkimiyeti sahası olan doğu Anadolu’nun muhtelif yerlerinde
yaşamışlardır. Bu yönüyle Ermeni ve Hıristiyan kaynakları çalışmamız için büyük
öneme sahiptir.
Horenli Moses tarafından kaleme alınan Doğu Anadolu Tarih, Müverrih Vardan
Patmiç Vardabet tarafından yazılan Cihan Tarihi ve Urfalı Mateos Vekayi-Nâmesi (952-
1136) ve Papaz Grigor’un Zeyli (1136-1162) çalışmamız için önemli eserlerdir.

23 Đbnü’l-Ezrak, Ahmed b. Yûsuf b. Ali Đbnü’l-Erzak el-Farikî (510 H. / 1117-577? H. 1181),
Meyyâfârikîn ve Âmid Târihi (Artuklular Kısmı), Araştırma, Đnceleme ve Notlarla çev. Ahmet
Savran, Atatürk Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Yayını, Erzurum 1992.
24 Đbnü’l-Esîr, Đslâm Tarihi, El-Kâmil Fi’t-Tarih Tercümesi, çev. Ahmed Ağırakça - Abdulkerin
Özaydın, c. I-XII, Bahar Yayınları, Đstanbul 1987.
8
2.4. Seyahatnameler
Çalışmamızda genel itibariyle faydalandığımız eserler Ortaçağ
seyahatnameleridir. Ulaşabildiğimiz ve yararlandığımız bu seyahatnamelerin tümüyle
orijinaline ulaşamamakla beraber tercümelerinden yararlandık. Ancak bu Ortaçağ
seyahatnamelerinin dışında Ortaçağ’dan sonra ve önce gelen seyyahlarından
bilgilerinden yararlandık. Bu sözü edilen dönemlerin karşılaştırılması bakımından
çalışmaya zenginlik katacağına inanıyoruz. Çalışmamızda öncelikle kullandığımız
Ortaçağ seyahatnamelerinin başlıcaları; Josaphat Barbaro, Anadolu’ya ve Đran’a
Seyahat, trc. Tufan Gündüz, Yeditepe Yayınları, Đstanbul 2005; Johann de Plano
Carpini, Moğol Tarihi ve Seyahatnâme 1245-1247, trc. Ergin Ayan, Derya Kitabevi;
Ruy Gonzales de Clavijo, Timur Devrinde Kadis’ten Semerkand’a Seyahat, çev. Ömer
Rıza Doğrul, Kesit Yayınları, Đstanbul 2007; Tufan Gündüz, Uzun Hasan ve Fatih
Mücadelesi Döneminde Doğuda Venedik Elçileri Caterino Zeno ve Ambrogio
Contarini’nin Seyahatnâmeleri, Yeditepe Yayınları, Đstanbul 2006; Đbn-Đ Batûtâ, Ebû
Abdullah Muhammed Tanci, Đbn-i Batûtâ Seyahatnâmesi, trc. A. Sait Aykut, c. I, Yapı
Kredi Yayınları, Đstanbul 2004; Makro Polo, Seyahatnâmesi, haz. Filiz Dokuman,
Tercüman Gazetesi Yayınları; Wilhelm Von Rubruk, Moğolların Büyük Hanına
Seyahat 1253-1255, trc. Ergin Ayan, Ayışığı Kitapları, Đstanbul 2001; Simon de Saint
Quentin, Bir Keşişin Anılarında Tatarlar ve Anadolu 1245-1248, trc. Erendiz
Özbayoğlu, DAKTAV, Antalya 2006.
Bu eserler çalışmamızı daya yakından ilgilendirdiği için bunlarla alakalı geniş
bilgileri çalışmanın birinci bölümünde ele almayı uygun gördük.
2.5. Araştırma Eserler
Çalışma sahamızla alakalı günümüzde oldukça fazla araştırma eser vardır.
Çalışma alanımız olan Trabzon’dan Erzurum’a uzanan yol, Erzurum, Erzincan, Kars ve
bu bölgeler hakkında birçok eser yayınlanmıştır. Çalışmada kullandığımız bu eserlerin
bazıları şunlardır; Đsmail Aka, Timur ve Devleti, TTK, Ankara 1991; Ali Kemali Aksüt,
Erzincan Tarihi, Coğrafî, Đçtimai, Etnoğrafi, Đdari, Đnsani Tetkikat Tecrübesi, Resimli
Ay Matbaası, Đstanbul 1932; Ali Murat Aktemur - Đshak Umut Kukaracı, Kültür
Varlıkları Đle Đspir, Đspir Kaymakamlığı Kültür Yayınları, Erzurum 2004; Hayrunnisa
Alan, Bozkırdan Cennet Bahçesine Timurlular (1360-1506), Ötüken Neşriyat, Đstanbul
9
2007; Yaşar Bedirhan, Ortaçağ Tarihi, Eğitim Kitabevi Yayınları, Konya 2007; Clifford
Edmund Bosworth, Doğuşundan Günümüze Đslam Devletleri Tarihi, Devletler,
Prenslikler, Hanedanlıklar Kronoloji Soy Kütüğü El Kitabı, çev. Hande CANLI,
Kaknüs Yayınları, Đstanbul 2005; Anthony Bryer - David Winfıeld, The Byzantine
Monuments and Topography of the Pontos, c. I, Dumbarton Oaks Research Library and
Collection, Washington, 1985; Besim Darkot, “Erzincan”, ĐA, c. IV, s. 338-340; Besim
Darkot, ‘Erzurum’, ĐA, c. IV, s. 340-345; Savaş Eğilmez, Erzurum ve Çevresinin
Ortaçağ Boyunca Tarihi Coğrafyası, Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü
Basılmamış Doktora Tezi, Erzurum 2004; Hamdullah Müstevfi, Nüzhet el-Kulûb, çev.
Guy le STRANGE, Gibb Memorial Series, Leyden E. J. Brill, London 1919; Ernst
Honigman, Bizans Devletinin Doğu Sınırı Grekçe, Arapça, Süryanice ve Ermenice
Kaynaklara Göre 363’den 1071’e Kadar, trc. Fikret Işıltan, ĐÜEFY. Đstanbul 1970,
s.187; Yener Karadeniz, Soysa-Kültürel ve Tarihi Açıdan Kars, Seviye Yayınevi,
Đstanbul 1994; Mehmed Fahreddin Kırzıoğlu, Milli Tarih ve Edebiyatımızda 27 Asırlık
Türklük Bölgesi Đspir, nşr. Ahmed POLAT, Hürsöz Gazetesi Yayını, Erzurum 1970;
Müverrih Kiragos, Ermeni Müverrihlerine Göre Moğollar, trc. Gürsoy Solmaz, Elips
Kitapları, Ankara 2009, s. 13-16; Enver Konukçu, Selçuklulardan Cumhuriyete
Erzurum, Erzurum Ticaret ve Sanayi Odası Yardım, Araştırma ve Geliştirme Vakfı
Yayını, Yüksek Öğretim Kurulu Matbaası, Ankara 1992; M. Fuad Köprülü, Türkiye
Tarihi Anadolu Đstilasına Kadar Türkler, Akçağ Yayınları, Ankara 2005; Erol
Kürkçüoğlu, Ortaçağ’da Erzurum (V-XV. Yüzyıllar), Güneş Vakfı Yayınları, Erzurum
2007; Erdoğan Merçil, Müslüman-Türk Devletleri Tarihi, TTK, Ankara 2006; Mevlana
Mehmed Neşri, Cihânnümâ (Osmanlı Tarihi 1288-1485), haz. Necdet Öztürk, Çamlıca
Basım Yayın, Đstanbul 2008; Ahmet Yaşar Ocak, Babaî ler Đsyanı Aleviliğin Tarihsel
Altyapısı Yahut Anadolu’da Đslam-Türk Heterodoksisinin Teşekkülü, Dergah Yayınları,
Đstanbul 2000; Georg Ostrogorsky, Bizans Devleti Tarihi, trc. Fikret Işıltan, TTK.
Ankara 1991; Hasan Oktay, Ermeni Kaynaklarında Türkler ve Moğollar, Selenge
Yayınları, Đstanbul 2007; Oruç Bin Âdil, Uç Beyliğinden Dünya Devletine Osmanlı
Tarihi (1288-1502), Sadeleştiren Necdet Öztürk, Çamlıca Basım Yayın, Đstanbul 2009;
Bertold Spuler, Đran Moğolları Siyaset, Đdare ve Kültür, Đlhanlılar Devri, 1220-1350, trc.
Cemal Köprülü, TTK, Ankara 1987; Faruk Sümer, “Kara-Koyunlular,” ĐA, c. VI, s.
292-305; Faruk Sümer, “Anadolu’da Moğollar”, SAD, c. I, Ankara 1969, s. 1-147;
10
Tahir Erdoğan Şahin, Anadolu’nun Tarihi Akışı Đçerisinde Siyasî, Ekonomik, Sosyal ve
Kültürel Açıdan Erzincan Tarihi, c. I, Erzincan Hayra Hizmet ve Dayanışma Vakfı
Yayınları, Erzincan 1985; Osman Turan, Selçuklular Zamanında Türkiye, Ötüken
Neşriyat, Đstanbul 2004; Osman Turan, Doğu Anadolu Türk Devletleri Tarihi, Ötüken
Neşriyat, Đstanbul 1980; Bilge Umar, Türkiye Halkının Ortaçağ Tarihi Türkiye Türkleri
Ulusunun Oluşması, Đnkılâp Yayınları, Đstanbul 1998; Đsmail Hakkı Uzunçarşılı,
Anadolu Beylikleri ve Akkoyunlu, Karakoyunlu Devletleri, TTK, Ankara 1969; M.
Yaşar Yücel, Anadolu Beylikleri Hakkında Araştırmalar Eretna Devleti - Kadı
Burhaneddin ve Devleti - Mutahharten ve Erzincan Emirliği, c. II, TTK, Ankara 1991;
Muammer Gül, XII. ve XIV. Yüzyıllarda Doğu ve Güneydoğu Anadolu’da Moğol
Hakimiyeti, Yeditepe Yayınevi, Đstanbul 2005; Mustafa Demir, Türkiye Selçukluları ve
Beylikler Devrinde Sivas Şehri, Sakarya Kitabevi Yayınları, Sakarya 2005; Kerîmüddin
Mahmud-Đ Aksarayî, Müsâmeret’ü-Ahbâr, çev. Mürsel ÖZTÜRK, TTK, Ankara 2000;
Đsmail Hakkı Uzunçarşılı, Anadolu Beylikleri ve Akkoyunlu, Karakoyunlu Devletleri,
TTK, Ankara 1988; Đsmail Hakkı Uzunçarşılı, “Sivas - Kayseri ve Dolaylarında Eretna
Devleti”, Belleten, c. XXXII, Sa. 126, Ankara 1968, s. 161-189; Faruk Sümer
“Anadolu’da Moğollar”, SAD, c. I, Ankara 1969, s. 1-147; Nuri Yavuz, Anadolu’da
Beylikler Dönemi, Siyasi Tarih ve Kültür, Gündüz Eğitim ve Yayıncılık, Ankara 2003;
Ali Sinan Bilgili, “Timur Han’ın Azerbaycan Faaliyetleri”, Ölümünün 600. Yılında
Emir Timur ve Mirası Uluslararası Sempozyumu, 26-27 Mayıs 2005, Bildiriler, Đstanbul
2007, s. 193-231.
11
BĐRĐNCĐ BÖLÜM
1. ORTAÇAĞ SEYYAHLARI VE SEYAHATNÂMELERĐ
Konuyla alakalı olan Ortaçağ seyahatnameleri biraz sınırlı sayıdadır.
Çalışmamızda yararlanabildiğimiz seyahatleri bu bölümde inceleyeceğiz. Çalışma
alanımız olan Trabzon’dan Erzurum’a uzanan ticaret yolu, Erzurum, Erzincan, Kars ve
çevresiyle alakalı olarak seyyahların gördükleri, işittikleri ve bizzat yaşadıkları olaylar
çalışmamızın ana temasını oluşturur. Sözü edilen bölgeye gelen seyyahları geliş
sebepleri de farklılık göstermektedir.
Bu çalışmada ele alacağımız seyahatnâmeler daha çok Papa veya krallar
tarafından Anadolu’ya ve Orta Asya’ya çeşitli görevlerle gönderilmiş gönüllü veya özel
görevli kişilerin seyahatnameleri olacaktır. Ancak bunlar arasında kendine göre
amaçlarla veya ticaretleri münasebetiyle de Anadolu’ya gelen seyyahlarda vardır.
Özelikle Moğol istilâsının Avrupa’yı daha az etkilemesi için Moğol hanına, Osmanlı
Devleti’nin kuruluş ve yükselme döneminde Osmanlı Devleti’nden doğabilecek
tehlikelere karşı bir önlem almak amacıyla Osmanlı Devleti’nin düşmanlarına
gönderilmiş elçi sıfatlı kişiler bu seyahatlerin büyük bölümünü oluşturmaktadır.
Bunlardan başka devletin değil de kendi şahsî işi adına veya ticaret ve ziyaret gibi
nedenlerle de yola çıkanlar olmaktadır. Bu çalışmada, bu seyyah ve seyahatnâmelerin
Anadolu Tarihi adına önde gelenlerini inceleyeceğiz.
Ortaçağ’da seyahate çıkan seyyahlar oldukça fazla sıkıntılarla karşılaşmışlardır.
Seyyahlar, bazen kendilerini salgın hastalıkların içinde, bazen kanlı bir savaşın
ortasında, bazen eşkıyaların içinde bazen de parasızlıktan dolayı yoksulluğun
pençesinde bulmuşlardır. Bütün bunlar seyyahların güzergâhlarını değiştirmek zorunda
bırakan ve bir seyyah için oldukça tehlikeli ve önemli olumsuzluklardır. Hiç bilmediği
bir coğrafya, hiç tanımadığı insanlar, kendilerinden çok uzak kültür yapısı seyyahları
oldukça fazla zorlayan sebeplerin başında gelir. Bilindiği gibi Ortaçağda Batı’nın
Doğu’nun zenginliklerine ilgisi oldukça fazlaydı. Bir seyyahın Doğuya gelip de
gördüklerini yurttaşlarına anlatması onları çok heyecanlandırmaktaydı. Hatta bazen
kendilerini inandıramazlardı. Ancak kendinden sonra giden olurda onun söylediklerini
teyit ederse o zaman işi kolaylaşıyordu.
Konuyla ilişkili olarak Anadolu coğrafyasına gelen seyyahların birçoğu Moğol
istilâsı nedeniyle görevleri icabı seyahate ve elçilik görevlerine başlayan seyyahlardır.
12
Bunlar arasında Anadolu coğrafyasının etnik, siyasî coğrafî, ekonomik ve kültürel
yapısını daha belirgin anlatanlar olduğu gibi, Moğolların, siyasî ve kültürel durumlarını
çok açık bir şekilde ele alan seyyahlarda vardır. Seyyahlardan Đbn-i Batûtâ gibi gezdiği
yerleri her yönüyle ele alırken, Carpini ise sadece seyahat düzenlediği Moğol ülkesinin
gelenek ve göreneklerini ele almıştır.
1.1. Johann de Plano Carpini ve Seyahatnâmesi
Moğollar hakkında oldukça önemli tespitleri olan Carpini Moğol Tarihi açısından
önemli bilgiler vermektedir. Hayatı hakkında kesin olarak bilgiler azdır.
Carpini’nin hayatı hakkında yegâne kaynak D’Avezac’tır. Carpini’nin doğum
tarihi hakkına D’Avezac, Wadding’e dayanarak aşağıdakileri aktarmaktadır. Johann de
Plano Carpini çağdaşı Aziz Franciscus’un bir öğrencesi ve 1223’te Almanya eyaletinde
eski bir tarikatın üyesiydi25
.
Eğer biz onun bu sırada 40 veya 41 yaşında olduğunu farz edersek, 18 yılını
yaklaşık doğum tarihi olarak buluruz. Daha önceleri kitabındaki bazı anlatımlarından
Carpini’nin Fransız olduğu sonucu çıkarılmaktaydı. Fakat D’Avezac, çağdaşı ve tarikat
biraderi olan Salimbene’nin 13. yy’nin 2. yarısına ait Đtalya kroniğinde, Carpini’yi
Fransa’nın Perugia bölgesinde tanıdığını yazmaktadır. Bir Perugia Tarihi (1640’ta)
yazan Felix Ciatti, Carpini’nin mensubu bulunduğu ailenin adının del Piane de Carpine
olduğunu belirtmektedir26
.
Carpini, Moğol Tarihi açısından oldukça fazla bir malumata sahip önemli bir
seyyahtır. Bu sebeple onun eseri de Moğol Tarihi açısından çok önemli olan
eserlerdendir. Seyahati 1245-1247 yıllarını kapsar. Seyyahın Moğol yaşayışlarına tam
hâkim olup aktarması, onu Moğol Tarihi açısından önemli bir kaynak haline getirmiştir.
Moğolların hükümdârı, ordusu, ekonomisi, silahları, savaş taktikleri, esirlere
muamelesi, fetih ettikleri ülkeler, aile yapısı, hukuk ve cezaları ve bunun gibi birçok
ayrıntıyı ele alan buna benzer oldukça fazla bilgiyi seyahati sırasında öğrenmiş ve
aktarmıştır.

25 Johann de Plano Carpini, Moğol Tarihi ve Seyahatnâme 1245-1247, trc. Ergin Ayan, Derya Kitabevi,
s.10-11.
26 Carpini, a.g.e., s.10-11.
13
1.2. Simon de Saint Quentin ve Seyahatnâmesi
13. yy.’de tüm dünyayı olduğu gibi Hıristiyanları da etkisine alan korku dolu
Moğol istilâsı, Avrupa’da derin etkiler uyandırmış ve başta Papayı olmak üzere ileri
düzey yöneticileri önlem almaya zorlamıştır. Bu önlemlerin başında Papanın Moğol
hükümdârlarına gönderdiği, çeşitli görevlerle donatılmış elçiler gelmektedir. Moğol
istilâsını durdurmak veya en azından Avrupa açısından zararsız hale getirmek amaçlı
birçok elçi bu dönemde görev yapmıştır.
1245 yılında Papa tarafından doğuya gönderilen bir grup keşişin arasında bulunan
Simon; orijinal metinde Tatarlar diye isimlendirilen, ama aslında Moğolların, insan
kıyımına son vermeleri ve Hıristiyanlığı kabul etmeleri yönündeki bilgileri içeren
Papalık mektubunu, Moğol hakanına ulaştırmak için Anadolu’da uzun süre kalmış,
gözlemlerde bulunmuştur. Fakat metindeki ifadelerden daha çok üçüncü şahıs
anlatımlarından elde edilmiş bilgilerin kullanıldığı anlaşılmaktadır. Simon de Saint
Quentin’in kitabı yazıldığı yüzyılda ne kadar çoğaltılmıştır bilemiyoruz. Ama daha
sonraki yüzyıllarda birçok yazar tarafından, O’nun anıları, parçalar halinde
alıntılanmıştır27
.
Konumuz açısından önemli olan bu seyyah, Tatarlar ve Anadolu’nun Moğol
istilâsına maruz kalışı hakkında önemli bir yere sahiptir. Tatarların gelenek ve
göreneklerinden de bahseden seyyah, Anadolu’nun Ortaçağı hakkında değerli bir
kaynak teşkil etmiştir.
1.3. Wilhelm Von Rubruk ve Seyahatnâmesi
13. yy.’nin keşiş seyyahlarından Rubruk’un eseri ilk defa tam olarak Richard
Hakluyt tarafından 1598’de basılmıştır. Bu seyahatnâme daha sonra çeşitli dillere
tercüme edilmiştir28
.
Bu dönemde batıdan doğuya seyahate çıkan seyyahların çeşitli amaçları vardı. Bir
kısmı ticaret, bir kısmı bilgi edinme, bir kısmı ise doğuyu yakından tanımakken bazıları
özel görevlerle ve siyasî amaçlarla seyahate çıkmışlardır. Dönemin siyaseti gereği
devletlerarasındaki ilişki sebebiyle bazı özel görevlendirmelerle yola çıkmışlardır.

27 Simon de Saint Quentin, Bir Keşişin Anılarında Tatarlar ve Anadolu 1245-1248, trc. Erendiz
Özbayoğlu, DAKTAV, Antalya 2006, s. 5.
28 Wilhelm Von Rubruk, Moğolların Büyük Hanına Seyahat 1253-1255, trc. Ergin Ayan, Ayışığı
Kitapları, Đstanbul 2001, s. 7.
14
Moğol istilâsı Müslümanlar için büyük bir tehlike arz ettiği gibi Hıristiyan
dünyasını da telaş içinde bırakmıştır. Bu istilâya karşı önlem almak için Hıristiyan
dünyası çeşitli faaliyetlere başlamışlardır. Hızla ilerleyen bu kanlı istilâya karşı Papa
bazı tedbirler düşünmüştür. Her ne kadar bu tedbirler çerçevesinde Moğolları ikna edip
onlarla dost olmak ve onları da Hıristiyan yapmak gibi girişimler olsa da bunda başarılı
olamamıştır. Bu sebeple Moğollar arasına bazı misyonerler göndermek durumunda
kalmıştır29
.
Gönderdiği kişiler sayesinde Moğolların ne yapacağına dair önceden bilgi alıp ona
göre hazırlık yapacaklardı. Bu misyonerlerin birçoğu gönüllü, bazıları da özel olarak
seçilmiş kişilerdi. Rubruk ise Fransa kralı emriyle yola çıkmıştır. Lombardia’lı
Dominicus rahibi Anselmus, Johannes de Monte Corvino, Pardenon’lu Odericus
Marignoli Venedikli tâcir Maffeo Polo bunlardandır. Bunlar arasında Rubruk
seyahatnâmesinin önemi, Moğolların ülkeleri, tarihleri ve sosyal hayatları hakkında
Carpini’den sonra ilk köklü bilgileri yaşadığı tecrübelere göre vermiş olmasındandır.
Rubruk’un seyahati 1253-1255 yıllarını kapsar30
.
Moğollar hakkında bilgi veren bu seyyah Aras Nehri kıyılarına da seyahat
düzenlemiştir. Buralarda Moğol ordusuna rastlamasından anlaşılıyor ki Rubruk’un
Anadolu’daki seyahatini Moğolların Anadolu’yu istilâsı hazırlığında olduğu bir
dönemde yapmıştır.
Aras nehri kenarlarındaki ordunun Baycu Noyan kumandasındaki Moğol ordusu
olması Rubruk’un orada bulunduğu dönemde Moğolların Erzurum ve diğer Doğu
Anadolu şehirlerini istilâya hazırlık yaptığını kanıtlamaktadır. Bu açıdan bu
seyahatnâme Doğu Anadolu tarihî açısından başvurulabilecek önemli bir Ortaçağ
kaynağıdır.
Garp seyahatnâmeleri ayrı bir grup teşkil eder; Büyük Hanlara Đran ahvali için
Bilhassa Johann Von Plano Carpini ile Wilhelm Von Rubruck (bazı kaynaklarda
Rubruk olarak kaydedilmiştir) özel bir mevki işgal etmektedir. Kültür tarihi bakımından
edindiğimiz bilgilerin en büyük kısmını bu iki esere borçluyuz; Đlhanlı Devleti için
böyle haberlere sahip olmadığımıza da esefleniriz. Şark yazarlarının cılız haberleri ve

29 Rubruk, a.g.e., s. 7-8.
30 Rubruk, a.g.e., s. 7-8.
15
diğer haberlerle karşılaştırdığımız zaman, bu iki eserin mükemmeliyeti her defasında
meydana çıkmaktadır31
.
1.4. Marco Polo ve Seyahatnâmesi
Marco Polo’nun doğum tarihiyle alakalı kesin bir bilgiye ulaşılamamıştır. Ancak
babası Venedik’e döndüğü zaman Marco Polo’nun on beş yaşında olduğu varsayılırsa
doğum tarihi 1254 olarak belirlenmiş olur.32
Marco Polo’nun seyahatnâmesi döneminde oldukça fazla ilgi görmüştür. O
dönemde hemen hemen Marco Polo kadar seyahat eden, onun gördüğü ve bilgi sahibi
olduğu ülke kadar ülke gören başka bir seyyah yok denilecek kadar azdı. Bu özelliğiyle
beraber, gördüğü ve elde ettiği bilgileri daha çok söylentilerden değil de
müşahedelerden seçerek aktarmaktaydı. Onun seyahatnâmesi bu özelliğiyle geniş kitle
tarafında kabul görmüştür. Yolculuğunun zorluğu dönemin şartları değerlendirilecek
olunursa ne kadar çileli olduğu anlaşılır. Bu sebepledir ki çok kişi böyle bir yolculuğa
çıkma cesareti gösterememiştir.
13. yy.’lar için dünyanın şaşılacak bir parçasını gezip görmek, gördüklerini de
yazmak çok önemli bir olay sayılır. Kutup denizinden Cava’ya, Himalayalar’dan
Japonya’ya ve Hindistan’a kadar hayvan sırtında seyahat etmek, vahşi hayvanlarla dolu
ormanlardan geçmek, nice ırmaklar, dili, dini, töreleri apayrı ülkeler aşmak… Arap
seyyahları arasında Marco Polo’ya rakip olarak ancak iki yüz yıl sonra Đbn-i Batûtâ
çıkmıştır33
.
O yıllara kadar Marco Polo’nun gezip gördüğü ülkeler Batı Hıristiyan dünyası
için tamamen yabancıydı. Hatta şunu da belirtmek yerinde olur ki Marco Polo’nun
geçtiği ünlü Burma Yolu yakın zamana kadar II. Dünya Savaşına kadar Batılılar
tarafından geçilmemiştir. O yıllarda doğu ilmin merkeziydi adeta. Tıp, metafizik
(felsefî) ilimler, kimya ve astronomi çok ilerlemişti. Bunun içindir ki batılı yazar ve
düşünürler Arapça, Yahudice, Đbranice, Aramice öğreniyorlardı. Đşte böyle bir dönemde

31 Bertold Spuler, Đran Moğolları Siyaset, Đdare ve Kültür, Đlhanlılar Devri, 1220-1350, trc. Cemal
Köprülü, TTK, Ankara 1987, s. 26.
32 Marko Polo, Marko Polo Seyahatnâmesi, haz. Filiz Dokuman, Tercüman Gazetesi Yayınları,
Đstanbul, s. 7.
33 Polo, a.g.e., s. 5-6.
16
Marco Polo biraderleri yıllar süren uzak doğu gezisi Marco Polo’nun görmüş oldukları
ve işittiklerini doğrudan kâleme alması büyük önem taşır34
.
Marco Polo Venedikli bir ailenin çocuğudur. Bu aile ticaretle uğraştığı için çeşitli
ülkelere seyahatlerde bulunmuşlardır. Bu seyahatlerden birinde Çin’e kadar gitmişler ve
Pekin’de Kubilay Han’la görüşmüşlerdir. Bu görüşmeden sonra ülkelerine dönerken
yanlarında Kubilay Han’ın Papaya yazdıkları mektubu da almışlardır. Han bu mektupta
Papa’ya Hıristiyanlıkla alakalı bilgi edinmek istediğini belirtmiştir.35

Uzak doğu o yıllarda birçok Venediklinin ilgisini çekiyordu. Uzak doğuya gitmek
oraları görmek isteyenler pek çoktu. Ama nedense kimse bu cesareti gösteremiyordu.
Đlk Papaz Friars Plano ile Willams Rubruguis (Rubruk) 1246 ve 1253 yılında uzak
doğuya gitmiş yalnız büyük hakan ile görüşememiştir. Batının bildiği sadece bu iki
Papazın anlattıklarıydı. Polo kardeşler kafa kafaya verip Kırım, Volga ve Buhara’da
gördüklerini uzun uzun konuşurlar36
.
Oralardan mal getirip satmanın karlı olacağını düşünürlerdi. Bunun üzerine
dükkânlarını kapayıp uzun bir seyahate çıkmaya karar verdiler. Nikolo oğlu Marco’yu
da alacaktı. Böylece Polo kardeşler ve Marco Polo 1271 yılında Venedik’ten ayrıldılar.
Kesin olarak hangi ayda Venedik’ten ayrıldığı bilinmez Polo kardeşlerin. Yalnız 1271
yılının aralık ayında Sivas’a geldiklerini Marco Polo kitabında yazar. Polo kardeşler
Sivas’ta fazla kalmadılar. Oradan Mardin’e oradan da Musul’a geçtiler. Kirman ve
Horosan’ı kazasız belasız geçtiler.37

Büyük Hakan, Kubilay Han o vakte kadar batılılarla görüşmemiş onları sarayına
kabul etmemiştir. Polo kardeşler Kubilay’ın sarayına kabul edilen ilk batılı idiler. Polo
kardeşler yirmi yıl kadar doğuda kalmıştır. Bir Çin kaynağına göre Polo kardeşler, 1273
yılında Sinag-Yang-Fu’nun muhasarası sırsında burada imişler. Hatta gene aynı
kaynaklar bazı batılı mühendislerin bu muhasarada kullanıldığını kaydederler. Başka bir
kaynak da Marco Polo’nun, Kubilay Han’ın özel imtiyazına sahip bir elçi olarak bazı
görevler yüklendiğini yazmaktadır. Marco Polo’nun bu elçilik görevi ne mahiyettedir,
kesinlikle bilinmez ama şurası da bir gerçektir ki Marco Polo, kocaman Moğol
imparatorluğu topraklarında pek az kişiye verilen özel imtiyaza sahiptir38. Marco Polo

34 Polo, a.g.e., s. 5-6.
35 Polo, a.g.e., s. 14.
36 Polo, a.g.e., s. 8-9.
37 Polo, a.g.e., s. 8-9.
38 Polo, a.g.e., s. 9-10.
17
Kubilay Han tarafından oldukça ilgi ile karşılanmış ve çeşitli imtiyaz ve görevlere sahip
olmuştur.
Marco Polo gördüğü aksaklıkları ve önerilerini Han’a bildiriyordu ve Han bu
durumdan oldukça memnundu. Bu sebeple Han, Polo ailesini yanında tutmak istemiştir.
1292 yılında Kubilay Han, Đran’a göndereceği Moğol prensesini götürme görevini
Marco Polo’ya vermiştir. Prensesi Horasan’a bırakan Marco Polo oradan Trabzon’a ve
1295’te de ülkesi olan Venedik’e ulaşmıştır. Bu görev için on dört gemi ve altı yüz
kişiyle yol çıkan kafile yolculuk sonunda yirmi kişi kalmışlardır.
Marco Polo bu yolculuğu esnasında gördüklerini ilgi çekici ve ayrıntılı bir
biçimde aktarmıştır. Anca onun aktardıkları o dönem insanlarına çok abartılı gelmiştir.
Ancak daha sonra Sir Henry Yule ve Sven Anders Hedin, Marco Polo’nun
anlattıklarının doğruluğunu kanıtlamışlardır. Marco Polo ülkesine dönünce tekrar
ticaretle uğraşmıştır. Cuzzola savaşlarında Cenevizlilere esir düşmüştür ve bu esâreti
süresinde yattığı hapishânede seyahat gözlemlerini arkadaşına yazdırmıştır.
Seyahatnâmesi Rönesans döneminde oldukça ün kazanmış ve daha sonraki seyyahlar
için oldukça önemli bir kaynak haline gelmiştir. 39
1298 yılında Marco Polo hapse atılır. Cenova’da savaş sırasında esir düşer Marco
Polo. Marco Polo’nun kayıtları bir Cenova hapishanesinde Fransız öykü yazarı
Rusticello’ya yazdırılmıştır40. Bir Venedik birliğini kumanda etmekte olan Marco Polo
1299’da yapılan barış anlaşmasıyla serbest bırakılır ve evine döner.
1.5. Đbn-i Batûtâ ve Seyahatnâmesi
1.5.1. Đbn-i Batûtâ’nın hayatı ve seyahati
Đbn-i Batûtâ Ortaçağın en önemli seyyahlarındandır. Đbn-i Batûtâ’nın uzun adı
Ebû Abdullah Muhammed b. Đbrahim Letavi Tanci’dir. Berberi kabilesine mensup olan
Đbn-i Batûtâ 1304 yılında Tanca’da doğmuştur. 1368 yılında da vefat etmiştir. Yirmi iki
yaşına kadar Tanca’da bulunan Đbn-i Batûtâ memleketinin medresesinde din ilimleri ve
hukuk alanında tahsil görmüştür. Hac maksadıyla Hicaz’a gitmiş olan Đbn-i Batûtâ
uğradığı yerlerde bir din âlimi olarak büyük ilgi görmüştür. Đbn-i Batûtâ Arap
yarımadası, Đran, Irak, Doğu Afrika, Kuzey Türk Đlleri, Doğu Asya, Çin, Hindistan,

39 Polo, a.g.e., s. 10-11.
40 Rosse E, Dunn, Đbn-i Batûtâ’nın Dünyası, trc. Yeşim Sezdirmez, Klasik Yayınları, Đstanbul, 1986, s.
6.
18
Endülüs, Mısır, Suriye gibi pek çok ülkeyi gezmiştir. Đslâm dünyası üzerine ilgisi olan
seyyah bu alanda oldukça fazla bilgi sahibi olmuştur.41

On dördüncü yüzyılın en önde seyyahlarından olan Đbn-i Batûtâ çağının Türk ve
Đslâm âlemi hakkındaki bilgilerini seyahatnâmesiyle diğer kuşaklara aktarmayı
başarmıştır. Seyahatnâmesi oldukça akıcı ve heyecan verici bir üslupla yazılmış
olduğundan zevkle okunabilmektedir42
.
Ebû Abdullah Đbn-i Batûtâ haklı olarak modernlik öncesi dönemin en önemli
seyyahı olarak tanınmaktadır. Genç yaşlarda hukuk eğitimi aldı ve 1325’te hac görevini
yerine getirmek için Mekke’ye doğru yola çıktı43. Bir buçuk yıl süren yolculuğu
boyunca Kuzey Afrika, Mısır, Filistin ve Suriye’den geçti. 1326’da ilk haccını
gerçekleştirdikten sonra, Irak ve Đran’ı gezip tekrar Mekke’ye döndü. 1328 ya da
1330’da Afrika’nın doğu sahili boyunca günümüz Tanzanyası’nın olduğu bölgeye kadar
onu güneye doğru götüren bir deniz yolculuğuna çıktı. Yine geri dönüş seyahatinde
Umman ve Basra körfezlerine uğradı44
.
Sonrasında karayolu ile orta Arabistan topraklarını bir uçtan diğerine geçerek
tekrar Mekke’ye geri döndü. 1330 ya da 1332’de Delhi Türk Sultanlığı yönetiminde
kendisine bir iş bulabilmek amacıyla Hindistan’a gitmeye karar verdi. Ancak Umman
denizinden geçip Hindistan’ın batı sahillerine varmak yerine kuzeye doğru giderek
Mısır ve Suriye üzerinden Anadolu’ya vardı45
.
Alaiye (Alanya), Konya ve Sinop’a giderek buradan Kırım’a ulaştı. Altın Ordu
Han’ı Özbeg’in kervanı ile karşılaştı. Han hamile olan eşlerinden birini Đstanbul’a
gönderiyordu ve Đbn-i Batûtâ’yı bu yolculuk için görevlendiriyordu. 1332 (H. 732/733)
yılında Đstanbul’a varan seyyah, Đstanbul’dan sonra Hazar Denizi ve Aral Gölü’nü
dolaşarak Afganistan’a vardı. Zorlu bir yolculuktan sonra Hindistan’a ulaşan seyyah
tekrar hacca gitmek istedi. Ancak Hindistan’da sultan onu Çin elçisi olarak
görevlendirdi. Đbn-i Batûtâ yeni yerler görmek için bu teklife hayır demedi ve zor bir
yolculuğa daha başladı. Bu yolculukta Đbn-i Batûtâ isyancıların saldırısına uğradı ve
ölüm tehlikesi ile karşılaştı. Maldivler’e giden seyyah zor günler geçirdi ve burayı terk

41 Ebû Abdullah Muhammed Đbn-i Batûtâ Tanci, Đbn-i Batûtâ Seyahatnâmesi, c. I, trc. A. Sait Aykut,
Yapı Kredi Yayınları, Đstanbul 2004, s. 21.
42 A. Sait Aykut, “Đbn Battũta”, ĐA, XIX, s. 361.
43 Aykut, a.g.m., s. 361.
44 Dunn, a.g.e., s. 1.
45 Dunn, a.g.e., s. 1.
19
etmek zorunda kaldı. Elçilik görevinde başarısız olan seyyah her şeye rağmen 1345 (H.
745/746) yılında Çin’e gitme kararı aldı. Deniz yolunu kullanarak Çin seyahatine
başladı. Seyyahın bu kararı alıp Çin’e gitmesi ve Çin’deki seyahatinin içeriği hakkında
tam bir malumat yoktur46
.
Bir Çin gemisiyle Çitatong, Sumatra ve Vietnam’a gitti. Daha sonra artık eve
dönme kararı alan Đbn-i Batûtâ Suriye, Filistin ve Arabistan’da ki veba hastalığına şâhit
oldu. Şam’da babasının ölüm haberini alan Đbn-i Batûtâ, yaklaşık yirmi beş yıl sonra
döndüğü evinde annesinin birkaç ay önce vefat ettiği haberini aldı.47
Đbn-i Batûtâ seyahati sırasında oldukça fazla güçlükle karşılaşmıştır. Ancak onun
devrin Đslâm âlemine olan ilgisi seyahatini cesurca devam ettirmesine sebep olmuştur.
1325 yılında yirmi yaşlarında olan Đbn-i Batûtâ hacca gitmeye karar vermiş ve kara
yoluyla Kahire’ye varmıştır. Nil kıyısından yukarı gidip Kızıldeniz’i aşmak isteyen
seyyah burada kabileler arasındaki savaştan dolayı yönünü değiştirip Kahire’ye geriye
dönmüş buradan Şam’a yönelmiş ve birçok önemli Đslâm merkezini de ziyaret etmiştir.
Medine’den sonra Mekke’ye vararak hac görevini yerine getirmiştir. Bundan sonra
dönüş yoluna giren Đbn-i Batûtâ katıldığı kervanla Mezopotamya’ya doğru yol almış ve
buradan Đsfahan’a giden seyyah daha sonra Şiraz’a, oradan da Hülâgu’nun yağmaladığı
Bağdat’a varmıştır48
.
Đlhanlı hükümdârı Ebû Sâid’in kervanına katılarak Tebriz’e49 ulaşan seyyah daha
sonra Mekke’ye geri dönmüştür. Bundan sonra ikinci bir seyahate çıkmış fakat bu
seferki güzergâhını değiştirmiştir. Daha da güneye inerek Etiyopya, Mogadişu,
Mombasa, Zanzibar, Kilva gibi Afrika bölgelerini ziyaret etmiştir. Ancak bulunduğu
gemi tekrar Arap Yarımadasına geri dönmüştür. Oman’ı ve Hürmüz boğazını görmek
için yola çıkmış ve tekrar Mekke’ye dönerek bir yıl daha kalmıştır. Hindistan’a gitmeye

46 Đbn-i Batûtâ, a.g.e., s. 24-32.
47 Đbn-i Batûtâ, a.g.e., s. 24-32.
48 Dunn, a.g.e., s. 4.
49Tarihi Đpek yolu üzerinde bulunan Tebriz önemli bir ticaret merkezidir. Moğollar Tebriz’i
yağmalayacakları sırada Tebriz şehri kapılarını açarak Moğollara direnmekten vazgeçmiştir. Bu sebeple
yağmalanmaktan kurtulmuş ve yıkıma uğramamış büyük bir şehirdir. Đbn-i Batûtâ seyahatnamesinden
naklen şu şekilde anlatılmaktadır: “Đlhanlıların başşehri iken son derece güzel, muhteşem bir yer imiş.
Hamdullah Müstevfi, şehrin kapılarının adlarını veriyor; Ebû’l Fida, Tebriz’in Azerbaycan bölgesindeki
en meşhur şehir olduğunu belirterek halkın bu ismi umumîyetle “Tovriz” şeklinde telaffuz ettiğini
söylüyor. Evvelce Hülagu hânedânının payitahtı imiş burası; binaları kaşani tarzında çinilerle süslü
imiş, bazı evleri de kireçle sıvalıymış. Çok güzel medreseleri olan şehrin görülmeye değer bir çukur
bostanı varmış. Baştakiler Tatar taifesiyle iyi geçinmişler; Şehri, Meraga ve diğer şehirlerin başına
gelen belalardan korumuşlar.” (bkz. Batûtâ, a.g.e., s. 333); Hamdullah Müstevfi, Nüzhet el-Kulûb, çev.
Guy Le Strange, Gibb Memorial Series, Leyden E.J. Brill, London 1919, s. 78-83)
20
karar veren Đbn-i Batûtâ, tercüman bulmak için Selçuklu Devleti’ne yani Anadolu’ya
vardı. Fas’ın Merinî kralı Sultan Ebû Đnan, 1356’nın başında Endülüslü genç edebiyatçı
Đbn-i Cüzeyy’i, hem Đbn-i Batûtâ’nın deneyimlerini hem de dönemin Đslâm dünyası ile
ilgili kendi gözlemlerini seyahatnâme formunda kayda geçirmesi için görevlendirdi50
.
Arap edebiyatının bir yazı türü olarak seyahatnâme, 12. ve 13. yy.’lar arasında
Kuzey Afrika’da yaygın hale gelmişti. Bu yazı türünün en bilinen örneği, Đslâm’ın
büyük şehirlerinde yer alan dini kurumlar, kabirler ve dini şahsîyetlerin zengin
tasvirleriyle okuyucularını hem bilgilendiren hem de eğlendiren, mağripten Mekke’ye
kadar olan bir yolculuğu anlatıyordu. Đbn-i Batûtâ ve Đbn-i Cüzeyy bu eseri ortaya
koyabilmek için yaklaşık iki yıldan fazla bir süre birlikte çalıştırlar. Ortaçağ’da Kuzey
Afrika’dan çıkan en uzun ve ana teması açısından en karmaşık seyahatnâme yi
oluşturdular.51 Đbn-i Batûtâ, 1346–1347 yılında Güney Hindistan, Basra Körfezi ve
Mısır üzerinden Mekke’ye ulaşarak hac vazifesini son olarak yerine getirmiştir. 1346
yılında evine dönmek üzere yolculuğa çıkıp Fas’a ulaşmıştır. 1350 yılında ise
Gırnata’ya kısa bir ziyarette bulunmuştur52
.
1352’de Sahra Çölü’nü geçmiş ve Mali’ye ulaşmıştır. Doğuda önemli bir toprak
parçasını ziyaret eden bu seyyah yaklaşık olarak 117,000 km. bir mesafe kat etmiştir.
Đbn-i Batûtâ bu mesafeyi geride bırakırken, Anadolu ve diğer memleketlerin sosyal,
coğrafî, kültürel, siyasî ve ekonomik birçok durumuna da şâhit olmuş ve bunlarla
alakalı zengin bir bilgi birikimini elde etmiştir. Seyahat birikimleri kayda alınarak
günümüze Ortaçağın önemli bir kaynağı olarak ulaşmıştır53
.
Đbn-i Batûtâ din adamı olması hasebiyle gittiği yerlerde ileri gelen din adamlarıyla
tanışmış ve büyük makamları ziyaret etmiştir. Hindistan’da iki, Çin’de ise iki buçuk yıl
kalmış olan seyyah, buralarda kadılık görevlerinde bulunmuştur. Gezdiği ve gördüğü
yerlerin birçok malumatına sahip olmuş ve bunları eseriyle aktarmıştır. Đbn-i Batûtâ’nın
gezi tecrübelerini Đbn-i Cüzeyy kayda almış ve Ocak 1355 (H.
Zilhicce/Muharrem/ 755/756) yılında tamamlamıştır. Đbn-i Batûtâ’nın eserinde
Anadolu, Müslüman Türkler, Osmanlı Devleti, Kıpçaklar, Hindistan, Çin, gibi birçok
yerin birçok mevzusundan bahsedilmektedir. Đbn-i Batûtâ aslî görevini tamamladıktan

50 Dunn, a.g.e., s. 4.
51 Aykut, a.g.m., s. 363.
52 Đbn-i Batûtâ, a.g.e., s. 24-32.
53 Đbn-i Batûtâ, a.g.e., s. 24-32.
21
sonra Fas’ın bir taşra semtinde icra ettiği kadılık görevine geri döndü. 1368’de vefat
etti54
.
1.5.2. Đbn-i Batûtâ’nın seyahatnâmesinin önemi
Ortaçağ’ın edebi tarzında yazılan Đbn-i Batûtâ seyahatnâmesi Đslâm dünyası tarihi
açısında önemli bir yere ve ilgiye sahiptir. Bu eser Đslâm dünyası hakkında dönemin
ileri gelen şahsiyetlerini, birçok yerin geleneklerini, siyasî, ekonomik ve kültürel
bakımdan durumunu seyahatnâme tarzında ele alır. Seyahatnâme tarzında olması
açısından oldukça ilgi çeken bir eserdir. Bu eser ilk olarak Đslâm dünyasında geniş yer
buldu. Ancak Đslâm dünyası dışında bilinmiyordu.
Đbn-i Batûtâ’nın seyahatnâmesi genel tarih açısından değerlendirilecek olursa,
Anadolu Tarihi, Moğolların Tarihi, Delhi Türk Sultanlılığı, Afrika’nın doğu kıyıları ve
birçok yer hakkında temel kaynak olduğu söylenebilir.
Türk tarihi açısından da değerlendirilirse bu eser oldukça geniş bir Ortaçağ Türk
Tarihi bilgisi içermektedir. Đbn-i Batûtâ’nın yaşadığı dönemde Türkiye oldukça
hareketli ve önemli olaylara şâhitlik ediyordu. Özellikle Moğol akınlarıyla sarsılan
güçlü Türk Devletleri Anadolu’da da idareyi Moğol Valilerine bırakıyordu. Bu siyasî
değişiklik beraberinde birçok değişikliği de getirmekteydi. Moğol istilâsının yanında
beyliklerin kendi aralarında mücadeleleri de bu seyahatte önemli bir yer teşkil
etmektedir55
.
Alanya’dan Sinop’a birçok stratejik nokta, bazı Haçlı Seferleri, Eretna Devleti ve
faaliyetleri, Ahiliğin Anadolu’da yeri ve önemi ve ayrıca Anadolu’da yaygın olan
mezhep ve bunun sonuçları hakkında da bu seyahatnâme önemli bir kaynaktır. Ayrıca
konumuzu yakından ilgilendiren Erzurum ve Erzincan’daki siyasî durum hakkında ve
Đlhanlıların Anadolu’daki siyasetleri hakkında bu seyahatnâmede bilgi yer almaktadır.
Bu nedenle bu eser Doğu Anadolu Tarihi açısından önemli bir yere sahiptir56
.
Đbn-i Batûtâ seyahatlerinin pek çoğunu Müslümanların Darü’l-Đslâm (Đslâm
Yurdu) dedikleri kültür sınırları içerisinde gerçekleştirmiştir. Bu ifade Müslümanların
çoğunlukta olduğu veya en azından Müslüman hükümdârlar ya da emirlerin
gayrimüslim çoğunluğu yönettiği ve sonuç olarak da Đslâm Dünyasının neredeyse sosyal

54 Dunn, a.g.e., s. 4.
55 Aykut, a.g.m., s. 364.
56 Aykut, a.g.m., s. 364.
22
düzenin temelini oluşturduğu toprakları kapsamaktadır. Bu bakımdan Đslâm uygarlığı
Batı Afrika’nın Atlantik sahillerinden Güneydoğu Asya’ya kadar uzanmaktaydı.
Bununla birlikte önde gelen Müslüman azınlıklar Çin, Đspanya ve Batı Afrika gibi
Darü’l-Đslâm sınırlarının ötesindeki şehir ve kasabalarda ikamet etmekteydiler. Bu
nedenle Đbn-i Batûtâ (bazı kaynaklar Đbn Battûtâ veya Đbn Batûtâ olarak kaydetmiştir)
hemen hemen gittiği her yerde Müslümanlarla birlikte yaşadı57. Seyahat ettiği ülkelerin
dışında genel olarak Đslâm devletleriyle alakalı çoğu ayrıntıya eserinde yer vermiştir.
Đbn-i Batûtâ dört kez kutsal toprakları ziyaret etmiştir. Bilge bir insan olarak
gittiği yerlerde en saygın bir biçimde ağırlanmıştır. Ayrıca kendi gibi birçok bilge
insanı, tasavvuf insanını ziyaret ederek onlardan faydalanmıştır. Çoğu kez gittiği
yerlerde tekke ve zaviyelere uğrayarak tasavvuf hayranı olduğunu göstermiştir. Genelde
Đslâm coğrafyasında gezen seyyah dönemin Đslâm kültür ve uygarlığı ile ilgili oldukça
fazla bilgiye sahip olmuştur. Bu açıdan Ortaçağ Đslâm Devletleri tarihi hakkında
vazgeçilmez bir eser ortaya çıkmıştır. Doğu Anadolu’nun ekonomik, siyasî, kültürel,
coğrafî, sosyal ve etnik yapısı hakkında önemli bilgiler veren Đbn-i Batûtâ’nın
seyahatnâmesinde Doğu Anadolu seyahatinden sonra bir kopukluk göze çarpmaktadır.
Erzurum seyahatinden sonra Birgi’ye geçtiğinden bahsedilen seyyahın
seyahatnâmesinde Erzurum ve Birgi arasında bir kopukluk olduğu anlaşılmaktadır. Bu
kopukluğun sebebi seyahatnâmede ele alınan notlarda da birkaç husus üzerinde
durularak izah edilmiştir58
.
Đbn-i Batûtâ’nın seyahatini anlatışı takip ettiği güzergâha göre değil de aklında
kalan şekline göre anlattığı düşünülmektedir. Diğer bir ihtimal uzak bir ihtimal olmakla
birlikte Đbn-i Cüzeyy’in seyahatnâmeyi ele alırken biraz kolaya kaçarak özetlemesi
ihtimalidir. Ancak Đbn-i Cüzeyy, Đbn-i Batûtâ’ya devamlı sadık olduğunu belirtmiştir.
Bu sadakatinden dolayı bu ihtimal biraz uzak bir ihtimal olarak kalmıştır. Başka şekliyle
düşünülürse aradaki notların kaybolduğu akla gelmektedir. O halde seyyahın, seyahati
yazıya döküp tertip etme aşamasında bir hataya düştüğünü savunmak galiba orta yol
olur59
.
Buradan anlaşılıyor ki Đbn-i Batûtâ’nın seyahatnâmesinde Doğu Anadolu
hakkında daha fazla malumat olması gerekmektedir. Ancak yukarıda belirtilen

57 Dunn, a.g.e., s. 5,8.
58 Đbn-i Batûtâ, a.g.e., s. 453.
59 Đbn-i Batûtâ, a.g.e., s. 453.
23
nedenlerden dolayı Đbn-i Batûtâ’nın seyahatnâmesinden Doğu Anadolu ile ilgili tam
istifade edebilmiş olmamaktayız.
Seyyah Đbn-i Batûtâ (bazı kaynaklarda; Batûtâ, Đbn Battûtâ şeklinde
kaydedilmiştir) her şeyden önce kültür tarihi bakımından büyük bir ehemmiyete malik
olmakla beraber, her halde sık sık hata ve iltibaslarla yüklü olmak üzere muasır tarihten
bazı fasılları ihtiva etmektedir. Đbn-i Batûtâ münasebet düştükçe, bazı hükümdârların
nüfuz sahaları hakkında da malumat verir60
.
1.6. Ruy Gonzales de Klaviyo (Klaviyo) ve Seyahatnâmesi
Klaviyo eserinde Timur’u, Timur’un ailesini, Timur’un saray hayatını başka hiç
kimse tarafından tasvir olunmayan bir şekilde anlatmaktadır. Đspanya seyyahının bizzat
Timur ile birkaç defa görüşmesi onun seyahatine çok büyük bir kıymet veriyor. Klaviyo
vatanına döndükten sonra eserini yazmış ve 1412’de vefat etmiştir61. O zaman eserin
müteaddit nüshaları intişar etmiş ve bunların biri Madrid’in milli kütüphanesinde hıfz
olunmuştur62
.
Avrupa’nın doğuya ilgisi 13. ve 14 yy.’da artış göstermiştir. 15. yy.’den sonra da
siyasî ve ticarî alanda gelişmiştir. Guilliame de Ruysbroeck (Rubriquis) (1254) Marco
Polo (1271-1295), Tancalı Araplardan Đbn-i Batûtâ, Jordanus ve Pordenone’li Odericus
gibi gezginler doğuda, bazen de Anadolu’da bulunarak, gördüklerini yazmışlar, bize de
bu devir için oldukça kıt kaynaklara rağmen zenginlik kazandırmıştır. Yine bu gezginler
gibi, batıdan doğuya gönderilen Fransız ve Đspanyol elçileri de izlenimlerini seyahat
notlarında toplamışlardır. XV. yy’nin önemli seyahatnâmeleri yanında seçkin yerini
hala koruyan ve Ruj Gonzales de Klaviyo (bazı kaynaklarda Klaviyo ve Klavio olarak
kaydedilmiştir) tarafından yazılan eser, aynı asır Anadolu tarihi açısından zikre
şayandır63
.
Đki bölümde, on yedi başlık altında, genel hatlarıyla ruznâme (günlük) prensibine
göre düzenlenen ve Timurlular tarihi için büyük bir öneme sahip olan Klaviyo’dur. Gezi
notları, aynı zamanda 15. yy.’nin başlarında Karadeniz kıyılarında Bizanslılar, Türkler,

60 Spuler, a.g.e., s. 24-25.
61 Timur’a elçi olarak gönderilen bu Đspanyol seyyahın doğum tarihi bilinmemektedir. (Usta, a.g.e., s. 29.)
62 Ruj Gonzales de Klaviyo, Timur Devrinde Semerkand’a Seyahat, trc. Ömer Rıza Doğrul, Nakışlar
Yayınevi, Đstanbul 1975, s. 14.
63 Enver Konukçu, “Klaviyo’nun Doğu Anadolu (Erzincan-Doğu Bayezid) Yolculuğu (1404-1405)”, XI.
Türk Tarihi Kongresi, Ankara 5- 9 Eylül 1990, c. II. s. 795.
24
Ceneviz ve Venediklilerin birbirleriyle veya kendi aralarında cereyan eden mücadeleleri
yanında Doğu Anadolu ile ilgili olarak verdiği bir takım bilgilerle de değer
kazanmaktadır. Bu bilgiler Klaviyo’nun ilgisini çeken veya kendi açısından önemli
saydığı çeşitli mevzuları gün gün, menzil menzil ele alıp, bazen umumî ve sathî, bazen
de tam olarak derinlemesine olmasa bile epeyce tafsilatlı sayılabilecek bir tarzda
anlatmasıyla ortaya çıkmaktadır. Bu husus tabiatıyla yazarın şahsî nitelik ve
yetenekleriyle ilgili gibi görünmektedir. Ancak gezi notlarında coğrafî tasvirler, kale ve
saray tasvirleri, farklı Hıristiyan adet ve an’aneleriyle birlikte ibadet şekilleri, folklor ile
siyasî olaylara daha çok yer verildiği halde ticaret ve ticaret yolları hakkındaki bilgilerin
azlığı elçilik heyetinin esas amacına uygun bir tavrın neticesi olmalıdır64
.
Ruj Gonzales de Klaviyo, aslen Đspanyol olup, kaleler, şatolar ülkesi anlamına
gelen Castilla’dan idi. Hayatı hakkında bilinenler seyahatnâmesi dışında azdır. 14.
yy’de dünyaya gelmiştir. Sarayda mabeyincilik makamına kadar yükselmiş ve bu
sebeple de Kral Don Hanri ile yakın ilişkileri olmuştur. Đspanya kralı, Doğu’da meydana
gelen siyasî olayları yakından takip etmekte ve bu sebeple de Timur’la dostluk tesis
etmek için, 1402’de nezdine elçilik heyeti göndermiştir65
.
Klaviyo’dan öğrenildiğine göre, Don Hanri’nin ilk elçilik heyeti 1402’de
Ankara’da Timur’la görüşmüşler, bundan memnun kalan hükümdâr da Hacı Mehmed’i
Đspanya’ya göndermiştir. Don Hanri bu elçiyi, iyi bir şekilde karşılamış ve Semerkand’a
ikinci elçilik heyetini göndermiştir. Klaviyo, Erzincan–Bayezid’i ihtiva eden Doğu
Anadolu seyahatini 27 günde tamamlamıştır. 4 Mayıs ile 31 Mayıs 1404 (H.
Zilkade 806) arasında uğradığı ve kaldığı merkezler şunlardır:
Erzincan: 4 Mayıs Pazar-5 Mayıs 1404 Pazartesi (H. 24 Şevval 806)
Şah-Bağ: 6 Mayıs 1404 Cuma (H. 25 Şevval 806)
Pekeriç: 7 Mayıs Cumartesi (H. 26 Şevval 806)
Karasu Boyu: 10 Mayıs 1404 Salı (H. 29 Şevval 806)
Erzurum: 10 Mayıs 1404 Salı (H. 29 Şevval 806)
Partir Havan (Hasankale): 22 Mayıs 1404 (H.12 Zilkade 806)
Işkı: 23 Mayıs 1404 Cuma (H.13 Zilkade 806)

64 Salim Cöhçe, “Ruj Gonzales de Klaviyo’nun Gezi Notlarına Göre Gümüşhane ve Çevresi,” Geçmişten
Günümüze Gümüşhane Sempozyumu (13-17 Haziran 1990), Hazırlayan Nasuhi Ünal Karaarslan,
Gümüşhane Valiliği, Ankara, 1991, s. 86-87.
65 Konukçu, a.g.m., s. 795.
25
Deliler Kent: 25 Mayıs 1404 (H.15 Zilkade 806)
Aras Nehri Boyu: 26 Mayıs 1404 Pazartesi (H.16 Zilkade 806)
Nev-Cuy: 28 Mayıs 1404 Çarşamba (H.18 Zilkade 806)
Tuzluca-Kulp: 28 Mayıs 1404 Çarşamba (H.18 Zilkade 806)
Sürmeli: 29 Mayıs 1404 Perşembe (H.19 Zilkade 806)
Iğdır: 30 Mayıs 1404 Cuma (H.20 Zilkade 806)
Bayezid: 31 Mayıs 1404 Cumartesi (H.21 Zilkade 806)
Klaviyo bu tarihlerden sonra, şimdiki Türkiye sınırlarını geride bırakmıştır. Makü,
Hoy, Tebriz, Sultaniye, Rey/Tahran ve Buhara yolu ile Timur’un başkenti Semerkand’a
ulaşmıştır. Klaviyo, buradaki görevini bitirdikten sonra, Timur’un izni ile Đspanya’ya
dönüş hazırlıklarına başladı. Tebriz yolunda iken hükümdârın ölüm haberini öğrendi.
Şehzadeler arasındaki anlaşmazlıklara da şâhit olan Klaviyo, 14 Ağustos 1405’de, (H.
17 Safer 808) Doğu Anadolu’ya doğru gidebilme izni alabildi. Beş ay, iki günlük
Tebriz ikametinden sonra Đspanyol Elçilik Heyeti, Eylül 1405 başında şimdiki Türkiye
sınırlarına girmiş oldu. Bundan sonraki güzergâh ve tarihler şu şekildedir.
Eleşkirt: 1 Eylül 1405 Salı (H. 17 Safer 808)
Ani: 5-8 Eylül 1405 Cumartesi-Salı (H. 10-13 Rabiulevvel 808)
Viser: 11 Eylül 1405 Cuma ( H. 16 Rabiulevvel 808)
Trabzon: 17 Eylül 1405 Perşembe (H.22 Rabiulevvel 808)66
1.7. Josaphat (Giosafa) Barbaro ve Seyahatnâmesi
Venedikli bir tâcir olan Josaphat (Giosafa) Barbaro 1436 yılında Venedik
denetimindeki Tana’ya (Azak) gitmişti. Tatarlar arasında 16 yıl gibi uzun bir müddet
kalan bu seyyah, meraklı bir kişiliğe sahip olması dolayısıyla birçok şehri de gezmeyi
ihmal etmemiştir. Bu seyahatinde hem Tatarlar hem de Osmanlı Devleti’nin
Karadeniz’deki durumundan haberdar olup bilgi birikimine sahip olmuştur. Bu
bakımdan seyyahın Tatarlar ve Ak-Koyunlular hakkına verdiği bilgiler oldukça dikkate
değer bilgilerdir. Bu bilgiler bu bölgeleri ziyaret eden gerek kendinden önce gerekse
kendinden sonraki seyyahlar tarafından da doğrulanmaktadır.67


66 Konukçu, “Klaviyo’nun Doğu Anadolu (Erzincan-Doğu Bayezid) Yolculuğu (1404-1405)”, s. 795-797
(bkz. Klaviyo, a.g.e.)
67 Josaphat Barbaro, Anadolu’ya ve Đran’a Seyahat, trc. Tufan Gündüz, Yeditepe Yayınları, Đstanbul
2005, s. 7-8.
26
Barbaro, Tatarlar arasında bulunduğu sıralarda Kazan, Kırım, Astarhan hanlıkları
arasında çekişmeler yaşanıyordu. Onun bu devre anlattıklarından bazıları tarihî
gerçeklerle de uygun düşmektedir. Bununla birlikte eseri değerli kılan husus onun
Tatarların hayat tarzına dair naklettikleridir. Bir Đtalyan şehirlisi için oldukça garip gelen
bu hayat tarzı karşısında Barbaro zaman zaman şaşkınlığını ortaya koyar, hatta
başkalarının inanmayacağı korkusuyla bazı konuları yazmaktan çekinir. Buna rağmen
naklettiği kısa bilgiler bile konar-göçer Türklerin gelenek ve görenekleri ile ilgili pek
çok aydınlatıcı bilgiyi ihtiva etmektedir. Ülkesine döndükten sonra Türkler arasında
kalmış olmasından kaynaklanan tecrübelerinden istifade etmek gayesiyle Venedik
Cumhuriyeti’nin elçisi sıfatıyla Ak-Koyunlu Hükümdârı Uzun Hasan Bey’in nezdine
gönderildi. Bu sıralarda diğer Venedik elçileri Zeno ve Contarini de Karadeniz’in
kuzeyindeki yolları kullanarak Ak-Koyunlu sarayına ulaşmışlardı. Barbaro ise deniz
yoluyla Karamanoğulları’nın ülkesine ulaşacak ve yolculuğa Anadolu’dan geçerek
devam edecekti68
.
Barbaro, Ak-Koyunlu ülkesinde kurtlarla dövüşmekten güreş tutmaya,
atletizmden ok atma yarışlarına; panayırlardan sultanın hediye dağıtmasına; mezarlık
ziyaretlerinden dini törenlere kadar pek çok olaya tanık olmuştur. Bunlar arasında
şüphesiz Sultan’ın halkı ile birlikte yaylaya göçü esnasında oğlu Uğurlu Mehmed’in
isyan ettiği haberinin gelmesi önemli olaylardan sayılabilir. Barbaro, bu esnada ordunun
mevcudunu sayma ve silah gücünü değerlendirme imkânı bulmuştur. O, bu vesile ile
Ak-Koyunlu askeri gücü hakkında emsalsiz bilgiler vermektedir. Barbaro Uzun
Hasan’dan izin isteyerek Ak-Koyunlu ülkesinden ayrılmak istemiştir. Tatarların çatışma
halinde olduğu bir bölgeden kara yoluyla ülkesine dönmek isteyen seyyah bu tehlikeden
dolayı çeşitli güçlükler yaşamış ve geri dönmek zorunda kalmıştır. Ancak geri
döndüğünde karşılaştığı manzara pekte güzel bir manzara değildi. Adeta yağmurdan
kaçarken doluya tutulan seyyah Ak-Koyunlu ülkesindeki taht kavgalarına şâhitlik etmiş
ve bu toprakları acele olarak terk etmek zorunda kalmıştır. Halep üzerinden Beyrut’a
ulaşan seyyah oradan gemi ile ülkesine dönebilmiştir. Ülkesine güçlükle dönebilen
seyyah 1494 yılında ölmüştür.69


68 Barbaro, a.g.e., s. 7-8.
69 Barbaro, a.g.e., s. 11-12.
27
1.8. Caterino Zeno ve Seyahatnâmesi
Caterino Zeno, Fatih döneminde Osmanlı-Venedik gerilimi başladığı sırada
Osmanlıların yıpranmasını sağlamak için doğuya gönderilmiştir. Venedik ülkesinin
amacı Osmanlılara yeni düşman kazandırmaktı. Dolayısıyla Ak-Koyunluları ve
Karamanoğulları’nı kışkırtmak istiyordu. Tüm bunlar için Doğu hakkında bilgi sahibi
olmanın gerekliliğini bilen Venedik Hükümeti Doğuya iki elçi göndermiştir.
Venedik Cumhuriyeti, Trabzon Rum Đmparatoru’nun soyundan gelen ve AkKoyunlu Hükümdârı Uzun Hasan’ın eşi Despina Hatun’un kız kardeşinin yeğeni olan
Caterino Zeno, 1471 yılında Ak-Koyunlu Hükümdârı Uzun Hasan nezdine elçi olarak
görevlendirdi. Bu tercihte onun Doğu’yu tanıyor olması da etkili olmuştur. Çünkü Zeno,
gençlik yıllarında Suriye’de bulunmuş ve bu vesile ile gideceği yer hakkında daha
önceden az çok bilgi sahibi olmuştu70
.
Caterino Zeno’nun seyahatnâmesi iki bölüm halinde tertip edilmiştir. Birinci
kısımda, Zeno’nun elçilik görevi ile Đran’a gidişine, Ak-Koyunlu sarayında Uzun Hasan
tarafından ağırlanışına, Ak-Koyunlu ülkesine dair haberlere, Otlukbeli Savaşı’nın
cereyan ediş şekli ile Zeno’nun gidiş ve dönüş yolunda başından geçen olaylara yer
verilmiştir. Đkinci kısımda ise Zeno’nun tanık olduğu olayların dışına çıkarak AkKoyunlu hânedânının çöküşü, Safevîlerin ortaya çıkışı ve Şâh Đsmail’in Đran tahtına
oturması, Şîîliğin yayılması için gösterdiği faaliyetler ve nihayet Osmanlı padişahı
Yavuz Sultan Selim ile Çaldıran’da karşı karşıya gelmelerine kadar geçen olaylara yer
verilmiştir71
.
Bu iki seyyah görevleri icabı Uzun Hasan ve Osmanlı Devleti arasındaki savaş
hakkında malumat almak ve Osmanlılara karşı Uzun Hasan’ı desteklemek üzere
Venedik’ten yola çıkmışlardır. O zamanda Ak-Koyunlu hükümdârı Uzun Hasan
kendisini Anadolu’da rakipsiz görmeye başlamış ve II. Mehmed idaresindeki Osmanlı
Devleti’ni Anadolu’dan uzaklaştırmak istemiştir. Uzun Hasan Ak-Koyunlu Devleti’nin
kurucusu olan onu devlet yapan Kara Yülük Osman Bey’in vefatı üzerine Ak-Koyunlu
devletinin başına geçmiş ve kısa zamanda ün kazanmıştır.

70Caterino Zeno ve Ambrogio Contarini, Uzun Hasan ve Fatih Mücadelesi Döneminde Doğu’da
Venedik Elçileri Caterino Zeno ve Ambrogio Contarini’nin Seyahatnameleri, çev. Tufan Gündüz,
Yeditepe Yayınevi, Đstanbul 2006, s. 9.
71 Zeno – Contarini, a.g.e., s. 11.
28
Ak-Koyunlu Devleti’nin merkezi Diyar-ı Bekir (Amid) olmak üzere Erzurum,
Erzincan, Harput ve Urfa’yı da içine almaktaydı. Bu açıdan değerlendirilecek olursak
bu seyyahların yani Venedik elçilerinin görev sahası Doğu Anadolu olduğunu
görmekteyiz. Bu bölgenin o zamanki durumu, coğrafyası, kültürü, sosyal yapısı ve daha
da önemlisi siyasî yapısı hakkında bilgi verecek olan seyyah Venedik’ten yola çıktığı
1471 tarihten sonra Anadolu’ya gelmiştir. Daha önce Suriye’de de bulunan seyyah
buralar hakkında çok az da olsa bilgiye sahiptir.72

1.9. Ambrogio Contarini ve Seyahatnâmesi
Ambrogio Contarini Venedik asıllı bir aileden gelmektedir. Đstanbul’da da bazı
yıllar bulunan seyyah ticaretle meşgul olmuştur. Ancak ülkesinin Osmanlı Devleti’yle
arasının açılmasından sonra ülkesine dönmüş ve Uzun Hasan nezdinde elçi olarak
görevlendirilmiştir. Bu seyyahın görevi Ak-Koyunlu Devleti’ni Osmanlı Devleti’ne
karşı kışkırtmak ve Osmanlı Devleti’nin Venedik ve Ak-Koyunlu cephesinde
savaşmasını sağlayarak gücünü azaltmaktı. Bu maksatla seyyah, Ak-Koyunlu
hükümdârı Uzun Hasan’ı bu savaş için kışkırtmaya çalışmıştır. Eş zamanlı olarak
Josaphat Barbaro’da görevlendirilmiştir. Uzun Hasan’a verilmek üzere Venedikliler
tarafından verilmiş ateşli silahlar da bulunmaktaydı. Ancak Karamanlılara ait topraklar
Osmanlı Devleti tarafından ele geçirilince bu seyyah silahları geri göndermiştir.73

Seyyah, eş zamanlı seyahat eden arkadaşı ve aynı zamanda aynı ülkenin vatandaşı
olan Josaphat Barbaro ile Đsfahan’da karşılaşmış ve bu karşılaşmadan oldukça müteessir
olmuşlardır. Yollarda seyahatleri boyunca başlarına gelen iyi veya kötü durumları
birbirlerine anlatarak dertlerini paylaşmışlar ve ızdıraplarını biraz olsun hafifletmeye
çalışmışlardır. Hiç bilmedikleri coğrafyada devamlı yabancılarla muhatap olan bu iki
yurttaşın birbirlerini bulması onlar için büyük bir tesadüf olmuş ve Ak-Koyunlu
hükümdârı Uzun Hasan’ın yanına beraber gitmişlerdir. Ancak asıl görevi olan hususu
tam olarak yerine getiremeyen Contarini Osmanlılara karşı savaş hususunda da bir
ilerleme kaydedememiştir.
Contarini, Barbaro ile vedalaştıktan sonra görevini tam olarak yerine
getirememenin verdiği gönülsüzlük içinde Tebriz’den ayrıldı. Yanında Burgundy
Dükü’nün elçisi Rahip Friar Lodovico da Bologna, Moskova Dükü’nün elçisi Marco

72 Zeno – Contarini, a.g.e., s. 17.
73 Zeno – Contarini, a.g.e., s. 9-13.
29
Rosso ve Uzun Hasan tarafından Avrupalı krallar nezdinde gönderilen Türkmen elçisi
de bulunuyordu. Grup 1475 yılının haziran ayının sonlarında Tebriz’den ayrıldı.
Gürcistan ve Mengrelia topraklarını bin bir zahmetle geçip, deniz yoluyla Kefe’ye
gitmek üzere, Karadeniz’in kıyısında yer alan Fasso’ya ulaştıklarında Kefe’nin Osmanlı
hâkimiyetine geçtiğini duyup büyük bir hayal kırıklığına uğradılar. Osmanlılara
yakalanma korkusu yüzünden güzergâhlarını değiştirmeye karar verdiler. Burgundy
Dükü’nün elçisi Rahip Lodoviko Osmanlı hâkimiyetinde olan Vati üzerinden gitmeyi
önerince, Contarini mecburen Fasso’da kalmaya ve başka bir güzergâh denemeye karar
verdi. Böylece elçilik heyeti yolda ikiye bölündü. Contarini hiç tanımadığı coğrafyada
tek başına kaldı. Contarini’nin anlattıklarından derin bir ümitsizliğe ve kaybolmuşluk
duygusuna kapıldığı anlaşılıyor. Üstelik ağır hastalıklara da duçar olunca yolculuğunun
tamamen çekilmez hale geldiği görülüyor. O, Fasso’da iken bulduğu kılavuzlar
sayesinde Gürcistan ve Mengrelia üzerinden Hazar kıyılarına dönmeye karar verdi.
Amacı burada temin edeceği bir gemi ile veya en azından daha güvenli olduğunu
tahmin ettiği bir yol ile Tataristan topraklarına ulaşmak ve oradan yoluna devam
etmekti.74

Geri dönüş yolunda Tiflis’te uzun Hasan’ın elçisi ile karşılaştı. O, yolda
eşkıyaların saldırılarına uğramış ve her şeyini kaybetmişti. Üstelik yol arkadaşı olan
Rahip Lodoviko’nun da eşkıyalar ile ilişkisi olduğunu tahmin ediyor ve Uzun Hasan’ın
bu meseleye çok kızacağını söylüyordu. Contarini, Şamahı üzerinden Derbend’e ulaştı.
Burada bir müddet kaldıktan sonra hiç alışık olmadığı bir gemi ile Hazar’ı büyük
zahmetlerle geçip Astrahan’a ulaştı. Burada Moskova’ya gitmekte olan bir ticaret
kervanına katıldı. Yolda beş parasız kaldığı için epey borçlanmıştı. Hem bu borç hem de
Moskova Dükü’nün Batı ile ilişkilerinin zayıf olması yüzünden bir müddet Moskova’da
ikamet etmek zorunda kaldı. Bu arada adamlarından birini para temin etmesi için
Venedik’e gönderdi. Litvanya, Polonya ve Almanya topraklarını kat ederek Đtalya’ya
ulaştı. Contarini uzun yolculuğundan 1477 yılının Nisan ayının başlarında dönebildi.
Ambrogio Contarini, halkın ve entelektüellerin doğuya karşı duydukları merak
duygusunu gidermek yolculuğunun zahmetli taraflarını anlatmak ve nihayet
kendisinden sonra doğuya seyahat edecek Venedikli hemşehrilerine yollar ve şehirler
hakkında bilgi vermek amacıyla seyahatnâmesini kâleme aldı. Gezip gördüğü yerler

74 Zeno – Contarini, a.g.e., s. 14-15.
30
hakkında kısa bilgiler verdikten başka tanık olduğu veya duyduğu olayları da
nakletmeye çalıştı. Josaphat Barbaro ile eş zamanlı yolculuk ettiğinden benzer olaylara
tanık olmaları hemen hemen aynı olaylar hakkında bilgiler vermelerine sebep olmuştur.
Bu husus seyahatnâmenin değerini elbette daha da arttırmaktadır. Bununla birlikte onun
Josaphat Barbaro gibi iyi gözlemci olmadığı, şehirlerden veya kalabalık yerlerden
geçerken can korkusu yüzünden insanlarla fazla temas kuramadığı ve neredeyse
Hıristiyan olmayan herkesi düşman olarak gördüğü anlaşılmaktadır75
.
Contarini’nin seyahatnâmesi Osmanlı Devleti’yle Ak-Koyunlular arasındaki
mücadeleye ışık tutması bakımından önem taşımaktadır. Ayrıca 15. yy.’de kuzeyden
doğuya ulaşmanın zorluklarını göz önüne sermesi bakımından da önem arz etmektedir.
Bu bakımdan ele alınırsa bu yolun ticarî açıdan neden gelişmediği de açıkça ortaya
koyulmuş olur. Contarini’nin seyahatnâmesi ilk olarak Vicenza’da “Questo e el Viazo
de Mister Ambrogio Contarin Ambassadore de la Đllistrussimasignoria de Venesia al
Signor Uxuncassan Re di Persia” ismiyle 1486 yılında yayınlanmıştır. Đkinci baskısı ise
1524 yılında yapılmıştır. Bu baskıda bu seyahatnâmenin adı “Đtinerario del Magnifico et
Clarissima Messer Ambrogio Contarini” olarak yayınlanmıştır. 17. yy.’de Latince ve
Fransızcaya çevirisi yapılmıştır. 1873 yılında da Đngilizce olarak yayını yapılmıştır.76


75 Zeno – Contarini, a.g.e., s. 14-15.
76 Zeno – Contarini, a.g.e., s. 16.
31
ĐKĐNCĐ BÖLÜM
2. TRABZON’DAN ERZURUM’A UZANAN SEYAHAT GÜZERGÂHI
Trabzon’dan Doğu Anadolu’ya doğru uzanan ticaret yolu oldukça hareketli ve bir
o kadar da güç bir yoldur. Gerek coğrafî yapısı gerekse siyasî faktörler nedeniyle
güncelliğini devamlı koruyan bu Trabzon-Erzurum güzergâhı Trabzon Rum kesiminden
Türk hâkimiyetindeki topraklara geçiş noktasıdır. Bu önemli güzergâhta, Trabzon’dan
Erzurum’a doğru karşımıza Zigana (Zegan77) kalesi çıkar. Bundan sonra Torul,
Gümüşhane ve müstahkem bir kaleye sahip Bayburt çıkmaktadır. Trabzon’dan Doğu’ya
doğru seyahat eden seyyahlar buralar hakkında bilgiler vermektedir.
Bir ticaret şehri olan Trabzon’da bir müddet kalan Đspanyol seyyah Klaviyo 22
Eylül 1405 Salı günü karla kaplı yüksek dağların bulunduğu yolculuğa çıkmıştı78
.
Burası bugünkü Zigana dağına doğru olan yoldur. Akşamüzeri ulaşabildikleri bu dağın
ismi Zegan’dır. Bir tepe üzerinde bulunan Zegan (Zigana Kalesi) kalesinde Rum adamı
olan Kiril Kabasika bulunmaktaydı. Bu aileye mensup olanlar sadece Torul bölgesinde
değil sahil bölgelerinde de mülklere sahiplerdi. Bu aile mensupları Trabzon
Đmparatorluğu’nda askeri ve idari görevlerde bulunmuşlardır. Safevi Şeyhi Cüneyd
Trabzon’a akın düzenlemiş Aleksandır Kabasites ve oğlunu öldürmüştü. Fetihten sonra
Trabzon Kralı ve bu aileye mensup Liyos Kavazid de bulunmaktaydı. Kavazid
ailesinden bazıları sürgün edilmiş bazıları da Torul ve sahil bölgelerinde kalmış ve
yerlerini korumuşlardır.79

2.1. Trabzon
2.1.1. Trabzon’un coğrafî yapısının seyahatnâmelerde ele alınışı
Trabzon bu gün Karadeniz sahilinin önemli liman ve ticaret şehirlerinden biridir80
.
Özellikle liman şehri olması nedeniyle deniz yoluyla yapılan ticaret gelişmiştir.
Karadeniz yoluyla gelen her hangi bir mal bu limandan alınıp Doğu Anadolu’ya
götürülürdü. Ayrıca Doğu Anadolu’daki her hangi bir üründe bu liman kenti sayesinde

77 Çiğdem, a.g.e., s. 10.
78 Klaviyo 27 Nisanda Trabzon’dan ayrılarak Semerkant’a yolculuğa çıktı. Trabzon’dan Semerkant’a
yaklaşık olarak 3000 millik bir mesafe kat etmiştir. Semerkant’ta büyük bir törenle karşılanan ve
bizzat Timur tarafından ağırlanarak gezdirilen heyet 1405 yılında ülkelerine dönmek üzere
Semerkant’tan ayrılarak Buhara-Tebriz istikametinde yola çıkarak 17 Eylül 1405’te Trabzon’a ulaştı.
Akçaabat’ta bindikleri bir gemiyle Đstanbul’a hareket etti. (Usta, a.g.e., s. 29.)
79 Klaviyo, a.g.e., s. 63.
80 Usta, a.g.e., s. 9.
32
dış pazarlara ulaşabilmekteydi. Trabzon’dan Tebriz’e ticaret yolunun olması bu şehri
daha da önemli bir hale getirmiştir81. Ticaretinin canlılığı şehri her devlet ve yönetici
için cazibeli kılmıştır. Tarih boyunca çeşitli görev ve milliyete sahip seyyahların durağı
olan Trabzon’un tarihi de oldukça eski bir döneme dayanmaktadır. Trabzon’a seyahati
sırasında uğrayan seyyahlardan biri de Klaviyo’dur.
Klaviyo Trabzon’un coğrafî yapısı hakkında oldukça fazla bilgi vermektedir ve
önemli bir ticaret şehri olan Trabzon'u şu şekilde anlatmaktadır; “Trabzon şehri deniz
üzerindedir. Şehrin duvarları gerilerdeki dağ eteklerine kadar varıyor. Şehrin bir
tarafında küçük bir nehir akıyor, nehrin suları derin bir uçurumdan geçiyor ve bu
suretle Trabzon, bu taraftan son derece müstahkem bir mahiyet alıyor. Diğer taraftan
hep ova olmakla beraber, şehrin suyu gayretle kuvvetlidir. Şehrin etrafında bağlar ve
bahçeler mebzuldür. Deniz sahili boyunca uzanan bir cadde şehrin havalisinden birine
varıyor. Burası hakikaten görülmeye değer bir yerdir. Çünkü şehre gelen bütün mallar
burada satılıyor. Denize yakın bir yerde sağlam duvarlarla çevrilmiş iki kale vardır.
Bunlardan biri Venediklilere, biri Cenevizlilere aittir. Her biri de bu kaleleri
imparatorun muvafakatiyle kurmuştur. Nisanın 27’nci Pazar günü akşamı Biksit
(Sürmene suyu) namıyla maruf nehrin kenarındaki bir yerde konakladık. Bütün gün pek
yüksek olmayan tepeler arsında ilerlemiştik. Bu havali sık nüfuslu idi. Tarlalar çok
güzel ekilmişti. Tepelerden akan sular tarlaları sulamaktaydı. Pazar günü buradan
hareket ettik. Đmparatorun maiyetimize verdiği adamlar bizi bırakarak geri döndüler.
Çünkü ilerisi düşman memleketiydi”
82
.
Josaphat Barbaro da Trabzon şehrine uğrayan seyyahlardandır. O Trabzon’u şu
şekilde anlatır; “Trabzon, Karadeniz kıyısında büyük ve güzel bir şehir olup, buranın
yöneticisi eski devirlerde imparator unvanı taşıyordu. Çünkü O, Bizans Đmparatoru’nun
kardeşi idi ve kendisine de imparator diyordu. Bu yüzden onun halefleri de her ne kadar
imparatorun kardeşi değillerse de bir diğerinden sonra kendilerine bu ünvânı verdiler,
daha iyisini söylemek gerekirse gasp ettiler. Şimdi Trabzon daha önce söylediğim gibi,
bunlardan başka onun hakkında bir şey söylenmeye gerek yok, çünkü herkes yeteri
kadar ona dair bilgi sahibidirler. Trabzon’dan Tebriz’e yani Güneydoğu’ya doğru

81 2000 yıllık bir geçmişi olan tarihi Đpek Yolu’nun önemli güzergâhlarından biri de Tebriz üzerinden
Erzurum’a gelip Gümüşhane’den Trabzon’a çıkıyordu. Büyük bir olasılıkla M. II. yy.’de Đmparator
Hadrianus (117-138) bir liman inşa ettirmesinden sonra Trabzon doğu-batı arasında önemli bir bağlantı
noktası olmuştur. Çiğdem, a.g.e., s. 15-16.
82 Klaviyo, a.g.e., s. 62-63.
33
gidince çok sayıda köy ve küçük kaleler görürsünüz”
83. Trabzon önemli bir ticaret
noktasında olması onu herkes tarafından tanınır hale getirmiştir. Ayrıca seyyahın
bahsettiğine göre buradan Tebriz’e doğru gidildikçe karşımıza çıkacak olan köy ve
kasabalar Zigana (Zegan) olmak üzere Torul, Gümüşhane ve Bayburt gibi önemli
yerleşim yerleri ve kaleleridir. Trabzon’un zamanla ipek yolunun batıdaki merkezi
haline gelmesi onu oldukça zenginleştirmiştir. Başlıca sanat ve ticaret merkezlerinden
biri olmuştur.
Barbaro Trabzon’dan ayrıca şu şekilde bahseder; “Trabzon ülkesinin her yerinde
bolca şarap yaparlar. Üzüm asmaları koruma olmaksızın büyür ve bu yüzden bu diyara
özgü olarak bir küp şarabı bir dukadan daha az paraya satarlar. Onun ormanları,
Apolia cevizi türünden ceviz ağaçlarıyla doludur. Burada oldukça iyi meyveler elde
edilir. Bazı beldelerde zamora adlı bir şarap imal edilir”
84
.
2.1.2. Ortaçağda Trabzon’un siyasî yapısı
Trabzon adını, coğrafyası itibariyle masaya benzemesinden almaktadır. Eski
Grekçe masa karşılığı olarak Trapez, Trapezos kelimesi kullanılmıştır85. Trabzon’a
verilen bu isimden ilk olarak Yunanlı komutan Kesnophon, “Anabasis” adlı eserinde
bahsetmiştir. Kısaca Trabzon’la alakalı ilk bilgileri bize Kesnophon vermektedir86. Eski
bir yerleşim merkezi olan Trabzon Đyon kökenli Miletoslular Batı Anadolu'dan sonra
M.Ö. 7. yy.’de Karadeniz'e de gelerek kıyılarda koloni kentleri kurmuşlardır. Trabzon
da bu kolonilerden biriydi. Müslüman Araplar 8.yy.’nin başlarından itibaren Anadolu'ya
düzenledikleri baskınlarda Doğu Karadeniz ve Trabzon'a gelmişlerdir. Bizans
Đmparatorluğunun 1204 de IV. Haçlı seferleriyle gelen Latinlerin eline geçmesi üzerine,
imparator I. Andronikos Komnenos'un Đstanbul'dan kaçan torunları Alexios ve David,
Gürcü Kraliçesi Tamara'nın da yardımıyla Trabzon'da 1204 yılında bağımsız olarak
Komnenos Krallığını kurmuşlardır87
.
Trabzon Đmparatorluğu I. Andronikos’un torunları Büyük-Komnenos’lu Aleksios
ve David Đdaresinde Karadeniz’in güney doğu kıyısında meydana gelmişti.

83 Barbaro, a.g.e., s. 101-102.
84 Barbaro, a.g.e., s. 103.
85 Usta, a.g.e., s. 95.
86 Kesnophon, a.g.e.
87 Georg Ostrogorsky, Bizans Devleti Tarihi, trc. Fikret Işıltan, TTK, Ankara 1991, s. 393; Klaviyo’nun
Trabzon’a seyahat ettiği zaman (M.1404) Trabzon Kommenoslar tarafından yönetilmekteydi. bkz.
Usta, a.g.e., s. 29.)
34
Anlaşıldığına göre daha Andronikos I.’nin sükûtundan sonra Aleksios ve David, henüz
çocuk yaşlarında kendilerine akraba olan Gürcü Kral hânedânının sarayına
götürülmüştü. Büyük Kraliçe Thamar (1184-1212)’ın etkili desteğiyle bunlar 1204
Nisanında Trabzon’u ele geçirdiler. Buradan kardeşlerin küçüğü cüretkâr ve savaşçı
David, sahil boyunca ilerleyerek Sinop’u işgal etti ve sonunda Paphlagonia ve
Karadeniz Ereğlisi’ni de hâkimiyeti altına aldı88. Trabzon şehri Đstanbul’a bağlı olduğu
dönmede Đstanbul’un Latinler tarafından işgalinden sonra Alexis Commeneus tarafından
kurulan devletin başşehri olmuştur. Klaviyo’nun buraya uğradığı dönemde ise Timur’a
bağlı olarak yönetilmekteydi. Devletin kurucusu olan Aleksios Komnenos Bizans
Đmparatoru Andronikos Komnenos’un oğludur. Aleksios Komnenos, Bizans’ın varisi
olarak kendini görmüş ve Trabzon’u başkent olarak kendine seçmiştir. Trabzon’da
Aleksios Komnenos tarafından kurulan bu Đmparatorluğun sınırları Sinop, Ordu,
Giresun, Trabzon, Bayburt, Rize Artvin, Samsun ve Kastamonu, Bartın ve Zonguldak
ilinin kıyı şeridini içine almaktaydı.
Klaviyo’nun denize yakın olarak inşa edilmiş iki kale olarak bahsettiği kaleler
Venedik ve Cenevizlilere aittir. Venedik ve Cenevizli tüccar Trabzon’da ticaret alanında
önemli rol üstlenmişlerdir. Özellikle Şebinkarahisar’dan çıkarılan şapın ticaretini
tekellerine geçirmişler ve önemli ihracatlarda bulunmuşlardır89. 1275 yıllarında
Türklerden aldıkları şapı Karadeniz limanıyla ihraç etmişlerdir. Akdeniz ticaretini de
elinde bulunduran Cenevizliler Selçukluların ticarete verdikleri önem üzerine
Anadolu’da oldukça fazla ticarî faaliyetlerde bulunmuşlardır. Venedikliler90 de önemli
bir ticaret şehri olan Trabzon’a düzenli bir şekilde ticarî amaçlı olarak gelmekteydiler.
1319’da kendilerine bir koloni oluşturmuşlardır. Gümüş ve şapın dışında ipek ve
baharat gibi Asya ürünleri de Trabzon üzerinden pazarlara ulaştırılmaktaydı. Bu
bakımdan Venedikliler Trabzon’da gerçekleştirdikleri ticarete çok önem vermişlerdir.
Bu ticarî faaliyetlere Trabzon imparatorluğu da oldukça sıcak bakmaktaydı.

88 Ostrogorsky, a.g.e., s. 393.
89 Feridun Emecen, “ Giresun”, ĐA, XII, s. 79.
90Anadolu ile en ziyade ticarette bulunan Avrupalılar, Birinci derecede Venedikliler ve Cenevizlilerdir.
Onlardan sonra Floransa, Napoli, Anju küçük hükümetleriydi. Selçuklular devrinde Anadolu’da ticaret
yapan Venedikliler daha ziyade Akdeniz ve Ege’de ticarî faaliyetlerde bulunmuşlardır. Akdeniz ve Ege
denizi sahilleriyle, Karaman ve Menteşe oğullarıyla ticareti temin etmişlerdir. Ticaretlerinin o dönemde
Anadolu’ya yayılmakta olan Osmanlılar tarafından sekteye uğratıldığını gördükleri zaman, Anadolu
beylerini ve Ak-Koyunluları Osmanlılara karşı kışkırtmışlardır. Onlara müttefik buldukları gibi onlarla
da ittifak etmişlerdir. (Ayrıntılı bilgi için; Uzunçarşılı, a.g.e.)
35
Venedikliler Bizans topraklarında özel durumlara sahip bir şekilde ticaret
yapmaktaydılar91. Venedik tâcirlerinin devlet arazisinde haiz oldukları özel durum
Bizans ticareti bakımından tahammül edilmez bir yük teşkil etmekte idi. Manuel diğer
Đtalyan deniz şehirleriyle bağlantıyı kuvvetlendirmeye çalışarak 1169’da Cenova ve
1170’de Pisa ile anlaşmalar yaptı. Böylelikle Venedik ile mevcut ilişkiler durmadan
gerginleşti ve 1171 yılında şiddetli bir anlaşmazlık patlak verdi. 12 Mart tarihinde bir
gün içinde (ki bu alınan tedbirlerin ne kadar esaslı bir şekilde hazırlanmış olduğunu
göstermektedir) Venedikliler bütün devlet içinde tutuklandılar ve mülkleri, gemileri ve
malları müsadere olundu. Venedik’in mukabelesi ise kendisini çok bekletmedi. Kuvvetli
bir filo Bizans’ın kıyılarına taarruz ederek Khios (Sakız) ve Lesbos (Midilli) adalarını
yakıp yıktı. Bunun üzerine uzun müzakerelere girişildi ise de bunların bir netice
vermediği anlaşılmaktadır. Bizans ile Venedikliler ile münasebetler tam on yıl kesik
kaldı92. Ticarî ilişkiler iki devlet arasında on yıl kesik kaldıktan sonra tekrar canlılık
kazanmıştır. Bu dönemden sonra Venedikliler Bizans topraklarında daha fazla imtiyaza
sahip olmuşlar. Ticarî faaliyetlerini Bizans topraklarında imtiyazlı bir şekilde devam
ettiren Venedikliler Trabzon imparatorluğu ile de bu şekilde bir ticarî ilişkiye devam
etmişlerdir.
Türkiye Selçuklularının takip ettiği siyaset sayesinde Anadolu istikrarlı bir şekilde
ticaret yapılan bir bölge olmuştur. Özelikle bu istikrar ve güven ortamı Avrupalıların
daha fazla ticarî ilişkilerde bulunmasına neden olmuştur. Antalya, Sinop ve Trabzon
gibi liman şehirlerinin yanında Konya, Kayseri, Sivas ve Erzurum gibi önemli şehirler
ticarî faaliyet ve ticaret yolu olmaları nedeniyle oldukça fazla gelişmişlerdir. Özellikle
Venedik ve Cenevizliler bu ticarî faaliyetleri gerçekleştiren devletlerin başında
gelmekteydiler. Bu devletlerin Anadolu’dan ithal ettikleri yeraltı madenlerinin başında
şap madeni gelmekteydi. Boya sanayinde oldukça fazla kullanılan şap93, sanayileşen
Avrupa’nın en fazla ihtiyaç duydukları maddeler arasındaydı. Avrupa, büyük bölümü
Şebinkarahisar’dan çıkarılan şap ihtiyacını Anadolu’dan karşılamaktaydılar. Bu şapın
bazı bölgelerde işletmeciliği Cenevizlilere verilmiştir. Wilhelm Von Rubruk’un

91 Emecen, a.g.m., s. 79.
92 Ostrogorsky, a.g.e., s. 361.
93Karadeniz’de ticaret kolonileri kurmaya başlayan Cenevizlilerin şehirde temsilcilerinin olduğu
anlaşılmaktadır. Özellikle şap ticaretini ellerinde bulunduran Venedik ve Cenevizliler buralarda geniş
imtiyazlar elde etmişlerdir. Ayrıca Giresun Ortaçağ’da dokuma mamulleri ve şap ticaretiyle dikkat
çekmekteydi.(bkz. Emecen, a.g.m., s. 79-80)
36
belirttiğine göre Türk hâkimiyetinde bulunan yerlerde çıkarılan şapın Venedikliler ve
Cenevizliler elindeydi. 1253 yılında Konya’ya uğrayan seyyah burada ticaret yapan ve
büyük işletmeler kuran Venedik ve Cenevizlilere rastladığını söylemektedir. Bundan da
anlaşılıyor ki Cenevizliler ve Venedikliler Anadolu’nun şap ticaretini tekellerine
geçirmişlerdir.
Genel olarak şapın Avrupa’ya ithal edilmesi Venedikliler ve Cenevizliler
tarafından yapılmaktaydı. Böylece Venedikliler ve Cenevizliler, önemli ticaret ve liman
şehri olan Trabzon’da ticaretin nabzını tutan iki Avrupa devleti olmuştur.
Đtalyan ticaret cumhuriyetleri olan Ceneviz ve Venedik bu ticaret için yakın şarkın
Hıristiyan devletlerini, yani hükümdâr hânedânının garpla ticarete çok meyilli
bulunduğunu Trabzon’la Küçük Ermenistan’ı ara istasyonları gibi kullanmışlardı. Bu
ticaret onlar için iktisadî menfaatler sağladığı gibi, aynı zamanda Hıristiyan şarka
tehlike vukuunda devlete çok yararlı olacak olan bir yaklaşma imkânı da veriyordu.
Böylece Venedikliler için pek karlı türlü ticaret muahedeleri yapıldı94
.
Anadolu’daki ticaretini daha ziyade Karadeniz’de yapan Cenevizliler ise Suriye
kervanlarıyla Sivas ve Bursa’ya kadar gelen doğu ürünü olan baharatı Sivas ile Farya ve
Fatsa arasında ve Bursa ile Đstanbul mabeyninden nakletmek suretiyle elde tuttukları
malumdur. Anadolu ile kırım sahillerinde en mühim iskelelere malik olup bu denizde en
karlı ticareti Cenevizliler yapmaktaydı. Ayrıca Cenevizlilerin Karadeniz iskelelerinde
ve Đstanbul’da eşya depoları vardı.95 Cenevizliler ayrıca Doğu Karahisar’da da bulunan
şap madenlerini tekellerinde bulunduruyorlardı. Bu madenler Saruhanoğulları
zamanında da Cenevizliler tarafından işletiliyordu fakat vergisini Saruhanoğulları96
alıyordu.
2.2.Ortaçağ Seyahatnamelerinde Gümüşhane
Trabzon’dan yola çıkılınca karşımıza çıkan ilk önemli merkez Gümüşhane’dir.
Burası adından da anlaşılacağı üzere gümüş madenleriyle meşhurdu. Buraya gelen
seyyahlar bu bilgilerden sıkça bahsetmektedir. Ksenophon da Gümüşhane’den bahseden

94 Spuler, a.g.e., s. 473-474.
95 Uzunçarşılı, a.g.e., s. 196-252.
96Saruhanoğulları donanmalarıyla faaliyette bulunarak batı devletleriyle de ticarî faaliyetlerde
bulunmuşlardı. Özellikle Cenevizlilerle ticarî faaliyetleri göze çarpan Saruhanoğulları Cenevizlileri
vergiye bağlamışlardır. (bkz. Uzunçarşılı, a.g.e. )
37
ilk kaynaklardandır. Ancak onun Gymnia olarak belirttiği yerin Gümüşhane’de olduğu
düşünülmektedir97
.
Gümüşhane’nin tarihi çağları hakkında ilk yazılı bilgilere, en erken Hitit
kaynaklarında rastlanmaktadır98. Gümüşhane gümüş madenleriyle de oldukça fazla ilgi
çekmiştir. Ayrıca önemli bir kavşak noktasında bulunmaktadır99
.
Klaviyo, 23 Eylül 1405 Çarşamba saat dokuz civarında Kavaka100 (Torul) denilen
kaleye varan seyyah burada başından geçen hadiseyi şu şekilde anlatmaktadır; “Kavaka
namında olan bu kalenin eteğinde bir nehir akıyordu. Diğer taraftan çırılçıplak dağlar
uzanmaktaydı. Bunların içinde yol bulmak imkânsızdı. Yol kalenin kayaları ile nehir
mecrası arasındaki dar geçitten ibaretti. Yol o kadar dardı ki ancak bir adam veya bir
at geçebiliyordu. Bundan dolayı kalenin içindekiler, pek az oldukları halde buradan
geçenleri durdurabiliyordu. Bu dağları aşmak için bundan başka bir yol yoktu. Kavak
kalesinden çıkan birkaç kişi bizden bir miktar ücret istediler. Götürdüğümüz eşya için
gümrük resmi vermek mecburiyetinde olduğumuzu söylediler. Bizde verdik. Kabasika
namındaki zata ait olan bu yer, eşkıya ile dolu idi. Çünkü Kabasika’nın kendiside bu
çeşit bir adamdı101
.
Klaviyo seyahat güzergâhı olarak tehlikeli gördüğü bu yolu şu şekilde anlatmaya
devam ediyor; Bu yoldan geçmek isteyenler biraz kalabalıkça olmalıdırlar. Yoksa
buradan selametle geçmenin imkânı kalmaz. Bundan başka buradan geçmek isteyenler,
Kabasika ile adamlarına mühim miktarda para hazırlamış olmalı ve bunları o zata
hediye etmelidirler. Kavak kalesinden üç fersah ileride ve yüksek bir kaya üzerinde inşa
olunan bir kale vardı. Burada yol çok dardır. Burasını geçtikten sonra Orila namındaki
müstahkem kaleye vardık. Bu kale henüz yeni inşa olunmuş gibi görünüyordu. Yolumuz
onun eteğinden uzanmakta idi. Bu dağların ve kalenin hükümdârı olan Kabasika bize
nasıl yaşadığını anlatmağa başladı. Kendisi bu çıplak yerlerde ömür sürermiş. Bu
havali şimdilik sükûn içinde yaşamakta ise de daima Türkler’in taarruzuna uğrarmış.
Kendisi ile arkadaşlarının maişetlerini temin edecek bir irat menbaları yokmuş. Ancak
gelip geçenlerden aldıkları ile komşu memleketleri yağma ederek elde ettikleri şeylerle

97Çiğdem, a.g.e., s. 30.
98 Çiğdem, a.g.e., s. 23.
99 Çiğdem, a.g.e., s. 17.
100Cadaca. Bu kale Trabzon-Gümüşhane güzergâhında stratejik bir konumdadır. Kaleye ancak
kuzeydoğudan ulaşılmaktadır. Kale kuzey ve batı yönünde yamaç, doğu ve güneyde ise sarp bir kayalık
şeklindedir. bkz. Çiğdem, a.g.e., s. 63.
101 Klaviyo, a.g.e., s. 63-65.
38
geçinirlermiş
102
. Bu bilgiler 15. yy.’nin başlarında Gümüşhane103 ve çevresinin
tamamen Türkleşmiş olduğunu, Trabzon Rum Đmparatorluğu sınırının da bu bölgede
Torul’dan geçtiğini göstermektedir. Ancak bu devlet Türk baskısını hafifletmek, belki
de onları kontrol altında tutabilmek için sınır bölgelerinde türeyen epeyce güçlü Rum
eşkıya gruplarına göz yummakta veya onlara söz geçirmemektedir”104
.
Doğu Karadeniz’de Harşit Çayı’nın yerleştiği bir alanda bulunan Gümüşhane
isminden de anlaşıldığı üzere zengin gümüş madenleriyle önemi artmış bir yerleşim
yeriydi. Ancak bu gümüş madenleri 18. yüzyıl’a kadar azalmış ve önemini kaybetmiştir.
Büyük Đskender’in hâkimlerinden Philikos tarafından bu yörede gümüş madenleri
bulunduktan sonra eski Canca Kalesi105 onarım görmüş ve şehrin önemi artmıştır.
Đskender döneminden sonra Pontus Devleti’nin, daha sonra da Roma Đmparatorluğu’nun
sınırları içine giren Canca Kalesi, bu imparatorluğun ikiye ayrılmasından sonra da Doğu
Roma (Bizans) sınırları içerisinde kaldı. Gümüşhane Tuğrul Bey döneminde
Selçuklular’ın en erken ulaştığı yerler arasındadır.106 Đbn-i Batûtâ Gümüşhane ile ilgili
şu bilgileri vermektedir; Irak hükümdârının hükmü altındaki şehirlerden birine,
Kümiş’e (Gümüşhane) doğru yol açıktık. Burası gayet bakımlı ve büyük bir şehirdir.
Irak ve Suriye’den tüccarlar buraya gelerek mal alırlar. Burada gümüş madeni var107
.
Şehre iki günlük mesafede sarp ve yüksek dağlar yükseliyor. Ben oralara gidemedim.
Kümiş’te Ahı Mecdüddin’in tekkesinde üç gün misafir kaldık. Öteki zaviyelerde
karşılandığımız gibi karşılandık. Eretna Bek’in vekili ziyaretimize gelerek yol
harçlığımızı verdi, mükemmel bir ziyafet verdi108
.

102 Klaviyo, a.g.e., s. 63-65.
103 Ruy Gonzales de Klaviyo’nun Trabzon’da ikamet ettiği günlerde, Gümüşhane yöresinde siyasî durum
ve arzettiği yapı şöyleydi. Khaldia veya Messo-Khaldia, sarp dağlarla çevriliydi. Değirmendere,
Harşıt Çayı gibi akarsuların bulunduğu bölge, Khaldia Dağları adını alıyordu. Trabzon,
Komnenosların başkenti olup, Basileios unvanı III. Manuel (1390-1417) tarafından yönetilmekteydi.
Bu sırada Torul–Gümüşhane çizgisinde Khaldia Dükü Loannes Kabazites, Đmparator adına kaleleri
yönetiyor ve geçimlerini sağlamak üzere de, yasal olmayan yollardan gelir sağlıyordu. Bunlardan da
anlıyoruz ki, zikredilen yıllarda Torul Gürcü Kabazitenlerin, Kelkit ve çevresiyle Müslüman
Türkler’in elindeydi. Trabzon II. Mehmed Han tarafından Osmanlıların eline geçince Kelkit ve çevresi
Osmanlı hâkimiyetinde değildi. Ancak Müslüman Türkler’in elindeydi. (bkz. Konukçu, “Klaviyo’nun
Doğu Anadolu (Erzincan-Doğu Bayezid) Yolculuğu (1404-1405)”, Gümüşhane ayrıca Bayburt
gümüş madenleri ismi verilen yerdir. (bkz. Uzunçarşılı, Anadolu Beylikleri ve Akkoyunlu
Karakoyunlu Devletleri, TTK, Ankara 1969)
104 Cöhçe, “Ruj Gonzales de Klaviyo’nun Gezi Notlarına Göre Gümüşhane ve Çevresi,” s. 91
105 Bu kale Gümüşhane il merkezinin 2 km. kuzeybatısında stratejik bir konumda, Harşit Deresi’nden
yaklaşık 400 m. Yükseklikte, büyük bir kayalık alan üzerinde kurulmuştur. (bkz. Çiğdem, a.g.e., s. 60)
106 Metin Tuncel, “Gümüşhane”, ĐA, c. XIV. s. 273.
107 Gümüş madenleriyle alakalı ayrıca bkz. Evliya Çelebi, a.g.e., s. 173; Çiğdem, a.g.e., s. 27,31.
108 Đbn-i Batûtâ, a.g.e., s. 417.
39
Klaviyo, Gümüşhane ve yöresinden şu şekilde bahseder; “Refakatimizde giden bir
tâcirden bir şeyler satın alarak bunları Kabasika’ya verdik. Kabasika bizi muhafaza
ederek Timur’a tabi olan Erzincan arazisinin hududuna kadar bize refakat edeceğini
anlattı. Öğleden sonra yine Kabasika’ya ait bir kaleye vardık109. Orada Çabanlı
kabilesine mensup Türkler’e ait bir kale olduğunu anladık”
110. Burada bahsi geçen Türk
kabilesi Anadolu’nun kapısı Türkler’e açıldığında Sinop ve çevresine yerleşen Türk
kavmi olan Çepnilerdir. Çepniler Anadolu, Mısır, Đran gibi geniş coğrafyada
görülmüşlerdir. Anadolu’nun Moğol tehlikesiyle karşı karşıya kaldığı dönemlerde
Trabzon Rum Đmparatoru Giorgi önemli bir ticaret ve liman kenti olan Sinop’u almak
istemiştir. Ancak Çepniler tarafından büyük bozguna uğratılmıştır. XIV. yüzyıldan
sonra Doğu Karadeniz bölgesinde görülen Çepniler Kürtün’den hareket ederek
Karadeniz’e varmışlardır. Çepniler bu yöreyi XIV. yy.’dan itibaren yurt
edinmişlerdir111. Harşit vadisi yolu ile Karadeniz’e ulaşmışlardır. Bu vadiyi kendilerine
yurt edinmişlerdir. XIV. yy.’ın ilk yarısından itibaren Kelkit vadisinde büyük Çepni
topluluklarının olduğu görülmektedir. Çepnilerin, 1348’de Erzincan hâkimi Ahi Ayna
Bey, Bayburt Valisi Mehmed, Ak-Koyunlu Tur Ali Bey112, Doğu Suriye reislerinden
Bozdoğan Bey’in Trabzon’a düzenledikleri sefere katıldıkları ve şehri üç gün
kuşattıktan sonra alamayarak geri döndükleri görülmektedir.
Kabasika ile bu Türkler arasında harp vaziyeti devam ettiğinden Kabasika’nın
adamları Klaviyo ve arkadaşlarına bir müddet duraklamayı ihtar ederek etrafı keşfe
çıkmışlardır. Dönünce yollarına devam eden seyyah hiçbir taarruza uğramadan bu
havaliyi geçmişler ve ikindi üzeri Erzincan hududu dâhilindeki Alanza köyüne
varmışlardır. Buraya varınca Kabasika’nın adamları yükleri indirip atlarını almışlar ve
müsaade isteyerek geri dönmüşlerdir. Türk asilzadesinin bulunduğu Türk köyünde

109 Klaviyo, a.g.e., s. 66.
110 Ruy Gonzales de Klaviyo, uğradığı birçok yerin siyasî ve idari yapısı hakkında da bilgi vermektedir.
Bulunduğu memleketlerin kime ne şekilde bağlı olduğunu bildiren seyyah siyasî ve mülki durumu şu
şekilde izah etmektedir. Trabzon merkez olmak üzere Karadeniz kıyısına ve iç kesimlerine
Komnenoslar hükmediyorlardı. Erzincan’daki emir Mutahharten’in halefi de, Gümüşhane-Alanza
çizgisine kadar hâkimdi. Şehir Klaviyo zamanında Timurleng’e bağlı vali tarafından idare ediliyordu.
Gürcülerden VII. Giorgi, Erzurum, Avnik ve Ani çizgisinin kuzeyindeki dağlık havalide
görülmekteydi. Karakoyunlular ise, Timurleng’in vurduğu darbeden sonra varlıklarını ve güçlerini
önemli ölçüde kaybetmişlerdi. Kara Yusuf’a bağlı Tümken aşiretleri de genellikle akarsu boylarında
hayatlarını sürdürmekteydi. (bkz. Enver Konukçu, “Klaviyo’nun Doğu Anadolu (Erzincan-Doğu
Bayezid) Yolculuğu”, XI. Türk Tarih Kongresi, Ankara 5-9 Eylül 1994, TTK.)
111 Đbn-i Bibi, a.g.e., 238.
112 Ebu Bekr-i Tihranî, a.g.e., s. 22.
40
Klaviyo ve arkadaşları çok güzel ağırlanmıştır. Trabzon’dan hareketle yola çıkan
Klaviyo oldukça zor anlar yaşamış ve bu hadiselerden sonra vardığı bu köyün alakası
karşısında oldukça etkilenmiştir.
2.3. Bayburt
2.3.1. Ortaçağ seyahatnamelerinde Bayburt ve çevresinin coğrafyası
Bayburt, bugün Trabzon-Erzurum güzergâhında Çoruh nehri kenarında bulunur
oldukça yüksek ve müstahkem bir kaleye sahiptir. Bu güzergâhtan geçen seyyahlar bu
şehri hakkında önemli bilgiler vermektedir113
.
Marco Polo Büyük Ermenistan’ın diğer belli başlı şehirleri olarak Erzurum ve
Erciyas’ı da zikretmektedir. Karadeniz’den hareketle Trabzon üzerinden doğuya giden
seyyah bu takip ettiği güzergâhın yapısını şu şekilde anlatır; Trabzon’dan Tebriz’e
giderken yol üstünde büyük bir kale olan Bayburt vardır. Bu şehirde gümüş
madenleriyle ünlüdür. Yazları doğuda yaşayan göçebe Türk obaları buralara geliyor.
Sebebi de şu; iklim yazları çok güzel, hayvanlar içinde yemyeşil obalar ve meralar var.
Türkler çoğunlukla yazı bu bölgede geçiriyorlar. Kışın ise iklim çok sert olduğu için
Türkler güneye daha ılık bölgelere göç ediyorlar. Kışları çok karlı geçiyor, dondurucu
soğuk oluyor. Đşte bu yüzden Türkler kış başında hayvanlarını alıp, bol meralı ve
yumuşak iklimli yerlere çekiliyorlar114
. Marco Polo Trabzon-Tebriz yolu üzerinde
bulunan ve ünlü bir kale olan Bayburt hakkında bu bilgileri verirken Josaphat Barbaro
ise Bayburt’tan şu şekilde bahsetmiştir; Trabzon’dan yola çıkıp tepelerin ve ormanların
arasından geçip bu yoldaki birinci önemli menzil ve kale olan Bayburt’a ulaşırsınız.
Burası bir derenin kenarında yer alır ve etrafı tepelerle çevrilidir. (Seyyahın burada
bahsettiği dere Çoruh nehridir. Bayburt Kuzey Doğu Anadolu’da Çoruh vadisine
yerleşmiş sarp bir tepe üzerinde şehirdir.) Müstahkem bir yer olup surları vardır.
Oldukça verimli topraklara sahiptir. Kalenin altında yer alan şehir beş bin hanedir.
Bayburt, Sultan Hasan Bey’in ülkesinin sınırlarına dâhildir115
.

113 Evliya Çelebi b. Derviş Mehmet Zılli, Evliya Çelebi Seyahatnamesi, c. II, Haz. Zekeriyya Kurşun –
Seyit Ali Kahraman – Yücel Dağlı, Yapı Kredi Yay. Đstanbul 1999, s. 174.
114 Polo, a.g.e., s. 20-21.
115 Barbaro, a.g.e., s. 101-102.
41
2.2.2. Ortaçağ seyahatnamelerinde Bayburt’un siyasî ve iktisadî durumu
Bayburt Şehrinin tarihi M.Ö. 3000’ li yıllara kadar uzanmaktadır. Şehir Azziler
tarafından kurulmuştur. Bayburt M.Ö. 770-665 yılları arasında Kimmer ve Đskitlerin
akınlarına uğramıştır. Daha sonra bölgeye Haldiler hakim olmuştur. Kısa bir süre
Med’lerin eline geçen bölge daha sonra Pers hâkimiyetine girmiştir. Xenophan,
Anabasis adlı eserinde Bayburt’tan büyük, kalabalık ve zengin bir şehir olarak
bahsetmektedir. O zamanki adı Gymnias olan Bayburt bir Đskit şehridir. Đskitler bizim
saka olarak tanımladığımız Türklerdir. Bayburt yaklaşık olarak 5000 yıllık bir Türk
şehridir116. Urartular tarafından yapılan Bayburt Kalesi Roma Đmparatoru Justinianus
döneminde onarım görmüştür. M.S. 705 yılında Emevilerin eline geçen Bayburt 715
yılında Bizanslılar tarafından geri alınmıştır. 850 yılından sonra Türklerle Bizanslılar
arasında sürekli savaşlara sahne olan Bayburt, artık Müslüman Türklerin yerleşmeye
başladıkları bir yer olmuştur117
.
Trabzon’dan doğuya giden yol üzerinde bulunması açısından önemli bir konuma
sahip olan Bayburt Ortaçağında önemli bir Türk şehirlerindendir. Özellikle yol üzerinde
olması nedeniyle tüccarın yanında seyyahlarında uğradığı ve kendinden söz ettiği
şehirlerdendir.
Bayburt Türklerin Anadolu’ya ilk yerleştikleri bölgelerdendir. Kesin Türk
hâkimiyeti Malazgirt Savaşı ile olmuştur. 1071 Malazgirt savaşından sonra Türk göçleri
Anadolu’ya daha yoğun bir şekilde gerçekleşmiştir. Emir Abdullah Kâsım Çoruh
havzasında ve Erzurum’da hâkimiyet kurmuş ve böylece Saltukoğullarının temellerini
atmıştır118. 1081’de kumandanları Kars, Ardahan ve Gürcistan’a kadar fetih
faaliyetlerine devam etmiştir. I. Haçlı Seferi sırasında Bizans Đmparatoru Aleksi
Danişmentliler üzerine sefer düzenlemiştir. Bu arada Trabzon valisi olan Teodor Gabras
Gümüşhane ve Bayburt’u zapt etmiştir. Emir Danişmend Trabzon valisinin kuvvetlerini
Şebinkarahisar’da bozguna uğratmıştır. Danişmend’in oğlu Seyfettin Đsmail Bey,
Bayburt’u kurtarmıştır119
.

116 Kesnophon, a.g.e., s. 7.
117 Đsmet Miroğlu, “Bayburt”, DĐA, c. V, s. 225; (Ayrıca bkz; Çiğdem, a.g.e., s.18-53)
118 Saltuklular kuruluşlarının ilk yıllarından itibaren Büyük Selçuklu Devleti’ne bağlı bir beylikti. (bkz.
Abdürrahim Şerif Beygu, Erzurum Tarihi, Anıtları, Kitabeleri, Bozkurt Basımevi, Đstanbul 1936, s. 36.)
119 Miroğlu, “Bayburt”, s. 226.
42
1072’den 1202’ye kadar bazen Erzurum yöresinde hüküm süren Saltuklular’ın120
bazen de Danişmentlilerin hâkimiyetinde kalmıştır. Bir ara Trabzon imparatoru I.
Alexios’un kumandanı Theodere Gabras tarafından işgal edildiyse de kısa süre sonra
yeniden Danişmentli hâkimiyetine girdi (1098). I. Alâeddîn Keykubâd zamanında
Moğollara karşı sınırlar ve kaleler kuvvetlendirilirken Bayburt Erzurum ile birlikte
Anadolu Selçuklu Devleti’nin merkezi olan Konya’ya bağlandı. Đlhanlılar devrinde
Tebriz-Trabzon yolu üzerinde bulunması dolayısıyla daha da gelişen Bayburt, Ceneviz
ve Venedik kervanlarının konakladığı bir yerdi. Đlhanlılar buradan yüklü bir vergi geliri
(21,300 dinar) elde ediyordu121
.
Ortaçağ’da birçok yağmaya maruz kalmasına rağmen iktisadî ve sosyal canlılığını
yitirmeyen Bayburt Erzurum’a bağlı mamur ve güzel bir şehirdi. Selçuklu devrinde
hususiyle Tebriz’in Đlhanlıların payitahtı ve Đslâm Dünyasının da en büyük merkezi
haline gelmesi, Trabzon-Tebriz yolunun canlanmasına ve bu sebeple de yol üzerinde
Bayburt’un daha fazla gelişmesine imkân verdi. Bu devirde Moğollarla ticarî ve siyasî
münasebetlerde bulunan Avrupalıların bir kısmını Đlhanlılara tabi Trabzon-Erzurum
yolunu tercih ettikleri görülüyor. Marco Polo bulunan Bayburt’u gümüş madenleri ile
meşhur gösterir.122

Đlhanlıların 1336 yılında çöküp Anadolu’da hâkimiyetlerini kaybetmeleri üzerine
Sivas ve Kayseri’ye hâkim olan Eretna Devlet’i, Bayburt’a kadar hâkim olmuştur.
Erzincan’ı da kapsayan bir hâkimiyet alanına sahip olan Eretna Devlet’i bu bölgelerde
para bastırmışlardır. Daha sonra Erzincan hâkimi Mutahharten Bayburt, Đspir, Tercan,
Erzurum, Kemah, Şebinkarahisar ve Çemişkezek beldelerini idaresi altına almıştır.

120 Đbnu’l Ezrak, a.g.e., s. 152.
121 Miroğlu, “Bayburt”, s. 226.
122 Turan, Doğu Anadolu Türk Devletleri Tarihi, s. 42; Polo, a.g.e. s. 42.
43
ÜÇÜNCÜ BÖLÜM
3. ERZURUM
3.1. Erzurum’un Coğrafî Konumunun Seyahatnamelerde Ele Alınışı
Erzurum'un bilinen ilk adı Doğu Roma (Bizans) Đmparatoru II.Theodosios' a (408-
450) izafe edilen Theodosiopolis’tir. Daha sonra Erzen er-Rum / Erzen-i Rum123 olarak
adlandırıldı124. IV. asır sonuna doğru Roma imparatorluğu sınırları içine alınmış ve 415
tarihinde Theodosios’un emriyle Şark Orduları Kumandanı Anatolius tarafından
kurulmuştur. Urfalı Mateos' a göre bu şehir Garin mıntıkasında Fırat'ın kaynağına yakın
bir yerde bulunuyordu125
.
Erzurum’un Türkleşme süreci ise şu şekildedir. Büyük Selçuklu Devleti’nin
kurulmasıyla birlikte Anadolu’ya yapılan ilk akınların Erzurum ve yöresine yapıldığını
görmekteyiz. Bu fetih hareketleriyle birlikte Türkler Anadolu’nun iç kesimlerine kadar
ilerlemiş olsalar da arkalarında ele geçiremedikleri birçok kale ve kasaba bulunuyordu.
Bu ilk akınların ardından, H. 463/M. 1071 Malazgirt Meydan Muharebesinden itibaren
Anadolu’da bu durum Türkler lehine değişmeye başlamış ve Anadolu’ya artık bir yurt
gözüyle bakılmıştır126
.
Ebu’l-Ferec Tuğrul Bey’in 1054 seferini şöyle kaydeder: “Arapların 446 (m.
1054) yılında Rükneddin Tuğrul Bey Đranlıların bütün memleketlerini zapt ettikten
sonra, yüzünü Roma memleketlerine doğru çevirdi ve Misangerd kalesine hücum ederek
burada bir müddet kaldı ise de, kaleyi zapt edemeyerek onun etrafındaki havaliyi ele
geçirdi, sonra Erzen el-Rum memleketini aldı. Burası bu ana kadar Romalıların elinde
idi.”127
Daha sonra bölgeden güneye inen Sultan Tuğrul Bey, Malazgirt şehrini tekrar
kuşattı. Fakat başarılı olamadı ve kışın yaklaşması üzerine daha sonra tekrar gelmek için
başkente dönmeye karar verdi128
.
Anadolu’nun Türk yurdu olması esnasında Erzurum ve çevresinde Saltuklular’ın
H. 463-597/ M.1072-1202 kurulduğunu görüyoruz. Saltuklu hânedânının Büyük

123 Evliya Çelebi bazılarının Erzurum’a Ere zulüm dediğini belirtmiştir. (bkz. Evliya Çelebi, a.g.e., s. 10.)
124 Konukçu, “Katakalon Kekaumenos’tan Saltuklular’a Theodosiopolis”, Prof. Dr. Fikret Işıltan’a 80.
Doğum Yılı Armağanı, Dünya Yayıncılık, Đstanbul 1995, s. 64-65; Cevdet Küçük, “Erzurum”, DĐA, c.
XI, s. 321.
125 Urfalı Mateos Vekayinamesi, s. 118-122.
126 Turan, Selçuklular Zamanında Türkiye, s. 37-38.
127 Ebu’l-Ferec, a.g.e, c. I, s. 306.
128Ali Sevim – Erdoğan Merçil, Selçuklu Devletleri Tarihi Siyaset, Teşkilat ve Kültür, TTK, Ankara
1995, s. 37.
44
Selçuklu hânedânıyla akrabalık bağları olduğu bilinmektedir. Saltuklular tarihleri
boyunca Büyük Selçuklu Devletini metbû tanımışlardır129. Buna dayalı olarak da
Anadolu Selçukluları ve Büyük Selçuklular arasındaki çekişmelerde Büyük Selçuklu
Devleti’nin tarafında yer almışlardır. Büyük Selçuklu Devleti’nin 1157 yılında
yıkılması ile birlikte Irak Selçuklularını metbû olarak tanımışlardır130
. Đbnü’l-Esir,
Saltuklu Beyliği’nin nihayetini şöyle anlatır; “Rükneddîn Süleyman b. Kılıç Arslan bu
sene (597) Ramazan (Haziran-Temmuz 1201) kardeşi Muizzeddîn Kayserşâh’a ait olan
Malatya’yı birkaç gün muhasara ettikten sonra ele geçirdi. Oradan Erzenu’r-Rûm
üzerine yürüdü. Burası eski bir hanedâna mensup olan el-Melik ibn Muhammed b.
Saltuk’un oğluna aitti. Rükneddîn Erzenu’r-Rûm’a yaklaşınca şehrin hâkimi ona olan
güveninden dolayı Rükneddîn’i istediği şartlar dâhilinde bir anlaşma yapmak için
karşılamaya çıktı. Fakat Rükneddin onu yakalatıp tevkif etti ve şehri ele geçirdi. Bu zat
Erzenu’r-Rûm’daki bu hanedânın son hâkimiydi”131
.
Bundan sonra Türkiye Selçuklu Devleti 1202 yılında bu havaliyi zapt ederek
Saltuklu hükümetine nihayet vermişlerdir132
.
Erzurum’a gelen seyyahların verdiği bilgiler doğrultusunda Erzurum’un coğrafi
yapısı şu şekildeydi.
Wilhelm Von Rubruk, Kutsal Clemens gününden (23 Kasım 1254/H.10
Şevval 652) oruç zamanının ikinci pazarına ( 15 Şubat 1255/H. 6 Muharrem 653) kadar,
Aras Nehri133 boyunca kaynağına ulaşana dek sürekli dağlara çıktığından
bahsetmektedir. Bu nehrin çıktığı dağların öbür tarafında Erzurum adlı güzel bir şehir

129 “Saltuklu Beyliği, Sultan Alparslan’ın kumandanlarından Ebul Kasın Saltuk tarafından Malazgirt
savaşından sonra, Erzurum başkent olmak üzere, Tortum, Bayburt, Tercan, Micingert, Đspir, Pasinler,
Oltu il, ilçe ve kaleleri içine alan bölgede Büyük Selçuklu Đmparatorluğu’na tâbi olarak kurulmuştur
(1071-1072).” (Sevim, Anadolu’nun Fethi Selçuklular Dönemi, TTK, Ankara 1993, s. 182; Yücel -
Sevim, Türkiye Tarihi, s. 149.
130 Đlhan Erdem, “Doğu Anadolu Türk Devletleri”, Türkler, c. VI, s. 404.
131 Đbnü’l-Esir, el-Kâmil fi’t-Tarih, s. 146-147.
132 Sümer, Doğu Anadolu’da Türk Beylikleri, s. 36; Coşkun Alptekin, “Türkiye Selçukluları”, DGBĐT,
c. VIII, s. 260; Savaş Eğilmez, Erzurum ve Çevresinin Ortaçağ Boyunca Tarihi Coğrafyası,
Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü Basılmamış Doktora Tezi, Erzurum 2004, s 211; Ali
Üremiş, Türkiye Selçuklularının Doğu Anadolu Politikası, Babil Yayıncılık, Ankara 2005, s. 145-
146; Erdem, “Doğu Anadolu Türk Devletleri”, s. 406; 74.
133 Ebu Bekr-i Tihrani bu coğrafyadan şu şekilde bahseder; Erzurum ve Pasin arasında Deve Boyunu
dedikleri Alacadağ’a bağlanan bir boyun vardır. Alacadağ uzunluk ve en bakımından iki fersahtan
fazla değildir. Aras Nehri bu dağın doğu tarafından geçip Hazar’a dökülür.(bkz. Tihrani, a.g.e., s. 69.)
45
bulunur. Şehir Türkiye Sultanına aitti. Buradan kuzeye doğru fazla uzak olmayan bir
mesafede ve Gürcistan dağlarının eteklerinde Fırat nehri doğar134
.
Erzurum’la ilgili şu şekilde devam eder; Bu şehrin yakınında rivayete göre
Nuh’un gemisinin bulunduğu dağ
135 vardır. Đki dağdan ibaret olup, bir diğerinden daha
yüksektir. Aras Nehri eteklerinden akar. Burada Semanin adlı bir yerleşim yeri bulunur
ki anlamı sekiz demektir. Bu adı muhtemelen gemiden inerek yüksek dağa bu yeri tesis
eden sekiz kişiden almıştır. Birçokları bu dağa çıkmak istemişlerse de bunu
başarmamışlardır.
Ağrı civarından sonra seyyah Rubruk Aras Nehri civarına gelmiştir. Buradan şu
şekilde bahseder; “Nehir üzerinde zincirlerle gerilmiş olan bir köprüye geldik. Kür ve
Aras Nehirleri burada birlikte akar. Aras Nehri burada adını kaybeder ve sadece Kür
adı kalır. Fakat biz bu andan itibaren daima dağlara çıktık ve Aras boyunca ilerledik.
Şiir:
Pontem dedignatur araxes – Arasa hiç bir köprü dayanmaz.”
Güneybatı istikametine ilerledikçe solumuzda güneye doğru Đran’ı, sağımızda
kuzeyde denizi ve Gürcistan’ı geride bıraktık. Baycu’nun136 otlak alanına geçtik.

134 Rubruk, a.g.e., s. 135.
135 Ağrı Dağı ( Ararat), Hz. Nuh’un gemisinin bu dağda olduğuna dair seyyahlar farklı fikirler
vermişlerdir. Đbn-i Batuta şu bilgileri vermiştir; Esasen Nuh Peygamberin gemisinin bulunduğu dağ
hakkında başka rivayetlerde vardır. Anadolu’ya seyahat düzenleyen seyyahlar bu konuyla alakalı
farklı görüşler öne sürmüşlerdir. Nuh Peygamberin gemisinin bulunduğu dağın Ağrı Dağı olduğunu
söyleyen seyyahlar olduğu gibi Cudi Dağı olduğunu belirtenler de vardır. Đbn-i Batûtâ Diyarbakır
gezisinden bahsederken bu konuya değinmiştir. Musul’dan hareketle Muveyliha kasabasına giden
seyyah, oradan Ceziret-i Đbn-i Ömer diye bilinen bir şehre varmıştır. “Oraya vardığım gün, Kur’an’da
geçtiği üzere Nuh Peygamberin gemisinin oturduğu Cudi Dağını gördük. Çok yüksek; etekleriyle
geniş bir alanı kaplıyor”. Bu şekilde bahseden Đbn-i Batûtâ, Nuh Peygamberin gemisinin bulunduğu
dağın Ağrı (Ararat) Dağı değil de Cudi Dağı olduğunu belirtmiştir.(bkz. Đbn-i Batuta, a.g.e., 34);
Ayrıca Quentin ise şu bilgileri verir; Ortaçağ seyyahlarından Quentin seyahatnâmesinde seyahati
sırasında bilgi sahibi olduğu Ağrı Dağı hakkında şu bilgilere yer vermiştir: O dağa, yani çok yüksek
Ağrı Dağı’na, bir keşiş dışında hiç kimsenin çıkmadığı söylenir. Anlatıldığına göre keşiş, orada
istirahat eden Nuh’un gemisi için öyle bir yürekten bağlılık ateşiyle harekete geçti ki, yürekli
girişimleri sonucu ortaya sık sık çıkabildi.(bkz. Quentin, a.g.e., s. 41); Polo ise, Quentin’i doğrulayan
bilgiler vermektedir; Büyük Ermenistan’ın hemen orta bölgesinde tam piramit biçiminde gökyüzüne
dimdik yükselen büyük bir dağ var: Ağrı Dağı. Söylendiğine göre Nuh Peygamber’in gemisi bu dağın
tepesindeymiş. (bkz. Polo, a.g.e., 20); Klaviyo’da Hz. Nuh’un gemisinin bu dağda olduğunu
belirtmektedir. Ertesi cumartesi günü, 31 Mayıs 1404 Cumartesi Iğdır’dan hareket ederek Nuh’un
gemisinin durduğu dağa vardık. Bu dağ son derece yüksektir ve zirvesi karlarla örtülüdür. (Klaviyo,
a.g.e., s. 81-82)
136 Baycu Noyan Batı Moğol ordularının o dönemdeki kumandanıdır. Kendisinden önceki Cormagon
Noyan yerine Azerbaycan’a vali olarak atanmıştır. Baycu Noyan Anadolu Selçukçulularının iç
karışıklıklar ve diğer nedenlerle düştüğü kötü durumu takip etmiş ve Moğolların istilâsı için bir fırsata
dönüştürmüştür. 1242 yılında Ermenistan üzerinden Erzurum’u ele geçirip istilâsıya devam ederek
Anadolu’nun içlerine kadar sokulmuştur. Böylece Anadolu Selçuklu Devletinin yıkılışını
hazırlamıştır. Ermeni takvimine göre 691 (20Kanunusani 1241–19 kânunusani 1242) senesi başında
46
Kumandan Baycu Noyan Đran sınırında ordusuyla beklemekte olup, Akdeniz’den ve
Antakya’dan 2 gün uzaklıktan itibaren bütün Hıristiyan ve Müslüman ülkelerini almış
ve böylece Đran’la birlikte 14 memleketi zapt etmiştir. Baycu onun özel ismi olup, Noyan
ise rütbesini ifade etmektedir137. O Gürcüleri, Türkleri, Đranlıları boyunduruk altına
alan ve Aras kıyılarından bulunan ordunun kumandanıdır. Başka bir kumandan Đran’da
Tebriz’dedir. Adı Argun olup vergi gelirlerine bakmaktadır. Möngke Han şimdi bunları
geri çağırarak bu ülkeye gelecek olan kardeşi Hülâgû’ya yer yapmaktadır138. Bu
bilgilerle seyyah Erzurum ve Anadolu’nun Moğol istilâsına maruz kaldığını
belirtmektedir. Erzurum ve çevresi Selçuklu Devlet’i tarafından Moğol baskısına karşı
tahkim edilmiştir. Ancak Moğolların baskısına maruz kalmış ve Moğolların eline
geçmiştir. Gürcüler tarafından kışkırtılan Moğolların Erzurum’a ilk saldırısı 1231
yılında Oktay Han’ın komutanlarından Cormagon Noyan139 tarafından yapılmıştır.
Klaviyo’nun verdiği bilgilere göre ise; Erzurum ovadır. Şehir kuleli surlarla çevrilidir.
Şehrin bir kalesi de bulunmamakla beraber pekte kalabalık değildir. Eskiden burası bu
havalinin en zengin ve en muazzam şehri idi. Hâlihazırda şehrin valisi bir Türkmen’dir.
Adı Yusuf Ali’dir140. Bu bilgilerden anlaşılıyor ki Erzurum 1404 yılında Türkmenlerin
elindeydi.
Đbn-i Batûtâ ise Erzurum’dan bahsederken savaşlar nedeniyle harap olduğundan
bahseder141. Erzincan’dan sonra Erzurum’a uğrayan seyyah Erzurum hakkında şu
bilgileri vermektedir; Erze’r-Rum’a (Erzurum) geçtik. Irak hükümdârının hükmü altında
bulunan bu şehir geniş bir alana yayılmıştır ama iki Türkmen grubu arasında baş
gösteren uzun savaşlar yüzünden her yanı harap olmuştur. Şehri üç ırmak kesiyor.
Evlerin çoğu bağ ve bahçeler arasında bulunuyor. Erze’r-Rum’da Ahı Tuman’ın
zaviyesinde idik. Bu adam çok yaşlı; neredeyse yüz otuzu aştığı söyleniyor. Lakin hâlâ
değneksiz yürümekte ve hafızası çok güçlüdür. Her şeyi hatırlamakta, beş vakit

hakan kendi ordularına bir emirname göndermiş ve dili tutulan başkumandan Çarmoğan’dan boşalan
makama yardımcısı Boycu/Baycu-Gurtçu teveccüh ettiğini bildirmişti. (bkz. Hasan Oktay, Ermeni
Kaynaklarında Türkler ve Moğollar, Selenge Yayınları, Đstanbul 2007, s. 58; Abdulkadir Yuvalı,
Đlhanlılar Tarihi I. Kuruluş Devri, Erciyes Üniversitesi Basımevi, Kayseri 1994, s. 28, 138)
137 Carpini, a.g.e., s. 124.
138 Rubruk, a.g.e., s. 135.
139 Cormagon Noyan’ın sağlığının felçle bozulmasından dolayı onun yerine ordunun başına Baycu Noyan
getirilmiştir. (bkz. Đbn Bîbî, Selçuknâme, s. 62); Turan, Selçuklular Zamanında Türkiye, s. 449
140 Klaviyo, a.g.e., s. 78.
141 1242’de harekete geçen Moğollar Erzurum’u istilaya başlamışlardır. Erzurum Moğol istilasında yağma
ve talan edilmiştir. Bu istila bölgedeki istikrarı da bozmuştur. (bkz. Turan, Selçuklular Zamanında
Türkiye, s. 450)
47
namazını da rahatça kılmaktadır. Ben onun bazen açlığa dayanamayarak oruç
yemekten başka ziyafetine tanık olmadım. Verdiği yemekte bize hizmet etti; sadece
hamam hizmetimiz için oğullarını göndermek zorunda kaldı. Tekkeye indiğimizin ikinci
günü yola çıkmak istediğimizde bize gücenerek engel olmaya çalıştı, şöyle dedi;
“Eğer böyle yaparsanız bizim itibarımızı yok etmiş olursunuz şehirde! Çünkü
konukluk en aşağı üç gün olmalı!”142 Bunun üzerine Đbn-i Batûtâ Erzurum’a üç gün
misafir olmak zorunda kalmıştır.
Đbn-i Batûtâ Anadolu’nun çeşitli şehirlerine uğramıştır. Bu şehirler hakkında bilgi
verirken buraların Irak Hükümdârına bağlı olduklarını devamlı olarak vurgulamaktadır.
Irak Hükümdârına bağlı şehirlerden biri de Erzurum’dur. Moğol istilâsından sonra
Moğol Devleti adına valiler tarafından yönetilen Erzurum Đbn-i Batûtâ’nın bu bölgeyi
ziyareti sırasında da Irak’ta Hükümdârlığını devam ettiren Đlhanlılar adına tayin edilen
bir vali tarafından yönetiliyordu.
3.2. Moğol Đstilasında Erzurum
Moğolların I.Alâeddin Keykubâd’a, Selçuklu Devleti’nin kudretine ve onun
anlayışlı siyasetine gösterdikleri saygı II. Gıyâseddîn Keyhüsrev zamanında da devam
etti. Esasen Moğollar bu sıralarda başka yerlerde uğraşıyor; Kıpçak ilini (Cenub-i
Rusya’yı) ve Orta Avrupa’yı fetihle meşgul bulunuyorlardı. Onlar Đran’ın istilâsını
ikmâl ve Gürcistan’ı da yağma edip kendilerine tâbi duruma getirdikten ve Irak’a
akınlar yaptıktan sonra Türkiye hudutları üzerinde dolaşıyorlardı143
.
Tarihî yollar Selçuklular gibi Moğollar’ı da Anadolu’ya çeviriyordu. Fakat
Selçuklu Devleti’nin kudreti onları hudutlara tecavüzde tereddüde düşürmüştü. Bununla
beraber çağdaş Beauvais’nin ifadesiyle Moğollar Baba Resul’ün az kuvvetlerle
Türkler’e zafer kazandığını görünce cesaretleri arttı ve Türkleri zayıf görerek ertesi yıl
bütün Türkiye’yi istilâya giriştiler.144

Moğollar II. Gıyâseddîn Keyhüsrev’in eğlenceyle uğraştığını ve zayıf şahsîyetini
anladıktan sonra memnun oldular ve Selçuklu ülkesine saldırdılar, demekle bu hususa
işaret eder. Onlar bu fırsatı o derece ganimet saydılar ki I. Alâeddin Keykubâd
tarafından kabul edilen ve onun ölümü ile oğlu Keyhüsrev tarafından Moğolistan’a

142 Đbn-i Batûtâ, a.g.e., s. 418.
143 Turan, Selçuklular Zamanında Türkiye, s. 446.
144 Turan, Selçuklular Zamanında Türkiye, s. 448.
48
gönderilen Moğol elçisinin dönüşünü dahi beklemeden taarruza geçtiler. Filhakika
Moğollar Cormagon Noyan kumandasında 1239’da Gürcistan’ı işgal Kars ve Ani
beldelerini zapt edince Selçuklu ordusu da Diyarbekir’i alıyordu145
.
1220 yılında Orta Asya’da istilâya başlayan Moğollar Güney Kafkasya ve
Anadolu gibi yerleri istilâsı ve yağmadan sonra halkın birçoğunu katletmişlerdir146
.
Moğollar bu bölgelerde oldukça fazla kan dökerek bu bölgeleri idareleri altına
almışlardır. Gürcistan’ın büyük bölümü ve Büyük Ermenistan topraklarını tamamen
istilâsı eden Moğollar buradan Anadolu’nun merkezine yönelmişler ve Anadolu’yu
istilâya başlamışlardır. Buralardaki isyan ve direnmeler oldukça kanlı bir şekilde
bastırılmıştır.
1243 yılında Gürcistan kraliçesi Rusudan, Moğollara karşı direnemeyip anlaşma
imzalamıştır. Gürcistan böylece hâkimiyeti altındaki toprakların bir kısmından çekilmek
zorunda kalmıştır. Gürcistan’ın elinde kalan topraklarında ise istikrarsızlık baş
göstermiş ve huzur kalmamıştır. Gürcistan’ı bu şekilde geride bırakan Moğollar buradan
Anadolu’yu istilâya başlayarak Kars’a oradan da Erzurum’a doğru ilerlemişlerdir.147

Bundan başka Tatarlar sık sık Türkiye toprağını işgal ettiler, bu toprağı dehşete
düşürüp yok etmeden önce. Nitekim yirmi yıl boyunca Sultan onlarla Ahlat (Qualat)
sınırlarında savaştı çünkü tüm Tatar beyleri değilse de biri ya da ikisi baş kaldırıyordu.
Sonra da Baba Đshak’ın bu kadar az kişiyle neredeyse Türkler üstünde zafer kazandığını
işittiklerinde Türkler’in zayıflığından büyük bir cesaret bularak ertesi yıl Türkiye’nin
tamamını işgal ettiler148
.

145 Đbn Bîbî, a.g.e., s. 12.
146 Đsa’nın yılı 1243. Tatarlar, Türkleri ezip toz ettiler. Sivas toprağına kadar her yeri yıktılar. Konya
sultanlık kentine kadar da ve bundan öteye atlılar gönderdiler. Öte yandan, Türklere Erzincan
yakınlarındaki Akşehir dolayında bulunan düzlükte saldıracaklarından Baycu, kardeşini kırk bin
askerle önden gönderdi. Şöyle ki ordunun her onluğundan üç alındığında kırk bin sayısını oluştururlar.
O ordunun kazanması halinde Batu kendisiyle birlikte başka bir kalabalık grubu izleyecekti. Eğer
Türkler boyun eğdilerse bu hiç şaşırtmaz çünkü sultan bir gece önce sarhoştu ve ilk savaşçılar üstün
geldiklerinde de o hala şarap içiyordu ve ordusu hala toplanmamıştı. Ordu ancak dokuza doğru bir
araya geldi. Sultan’ın kendisi, karısı ve çocuğuyla ilk çarpışanlardan üç leuca uzaktaydı. Yine bilmek
gerekir ki, Gürcüler ve Ermeniler, yani Avak, Papa ve Sainsenus-Türkler daha önce Kars’ı
yakmışlardı-savaşın zaferini Tatarlarla birlikte onlara karşı kazandılar. (bkz. Quentin, a.g.e., 58
147
Đbn Bîbî, a.g.e., s. 62-63.
148 Quentin, a.g.e., s. 45 (Ayrıntılı bilgi için; Ahmet Yaşar Ocak, Babaîler Đsyanı Aleviliğin Tarihsel
Altyapısı Yahut Anadolu’da Đslam-Türk Heterodoksininin Teşekkülü, Dergah Yayınları, Đstanbul
2000.)
49
Moğolların Türkiye topraklarına saldırmalarından yaklaşık iki yıl önce Türk
topraklarında karışıklık çıkmış ve Baba Đshak ayaklanması patlak vermişti149. Bu
karışıklık şüphesiz Selçuklu Devleti’ni oldukça fazla sarsmış ve adeta Moğol istilâsına
davetiye çıkarmıştır. Bu ayaklanma hakkında geniş bir malumat seyyahlar arasında
Quentin’in seyahatnâmesinde bulabilmekteyiz.
Onun anlatışına göre bu ayaklanma şu şekilde vuku bulmuştur: “Yıl 1240, yani
Tatarların Türkiye’yi (Turquia) yok etmelerinden önceki ikinci yıl; Türkiye
Sultanlığında bir Türkmen sultana karşı ayaklandı ve yaklaşık iki buçuk ay boyuca
Bektaşiliğini icra etti. Bu, Baba Đshak adını taşıyordu ve dört çiftlik mülkü üzerinde
beyliğe sahipti. Bir gün kırsalda güzel bir ata binmiş giderken yaya bir köylü ona karşı
telaşla koşup bağırarak oğlunu bir kurdun kaptığını ve ormana götürdüğünü söyledi:
“ey insan, bir zavallıyım ben, beni dinle” dedi, “seni zengin bir adam yapacağım eğer
istersen sultan da”. Baba Đshak onun amacını işitip yeminli vaadini kabul etikten sonra
kurdun peşine düştü, çocuğu kurttan kurtardı ve babasına geri getirdi. Köylü böylece
hayatta kalan çocuğunu alarak Baba Đshak’a “verdiğim iki sözden birini seç” dedi; o
da şöyle cevap verdi: “Sen kimsin ki bana hiç düşünmeden böyle bir takım sözler
veriyorsun?” “Ben” dedi, “geceleyin nympha denilen sahibelerle (domina) dolaşırım,
Tanrı’nın habercisiyim, sana ne diyeceksem gerçekleşecektir”. O zaman Baba Đshak,
“ben” dedi, “yeterince zenginim ama beni sultan yap”. Köylü de dedi ki: “hemen
yakınlarına git çünkü hısımların çok hepsini bir araya topla, Tanrı’nın habercisi sana
gözükerek, Tanrı’nın senin sultan olmanı istediğini söylediğini anlat”. O da söyleneni
yapmak için çevresindeki çok sayıda çiftlik mülkünü işgal etmeye ve yakıp yıkmaya,
savaştığı kim varsa üstün gelmeye başladı. Ermenilerin kale gibi konağını kuşattığında,
kendi tarafındakileri, yüreklilikle savaşmaları ve hiçbir kötülükten korkmamaları
konusunda elinden geldiği kadar isteklendirdi çünkü orada hiç kimse ne ölecek ne de
yaralanacaktı. Bu güvenle kaleye saldırdılar ve kaledekiler kendileriyle savaşanlardan
sekiz kişiyi öldürdüler ve çok sayıda kişiyi de yaraladı. Ama diğer savaşçılar, yani
öldürülenlerin kardeşleri ve hısımları onların ölümlerinden üzüntü duyarak Baba
Đshak’a şöyle dediler: “Neden bizi ve hısımlarımızı aldattın? Sen de onlar gibi
öleceksin.” O da Tanrının habercisinin ona öyle söylediğine yemin ediyordu. “
Şeytandı” dediler, “ seni böyle aldatan”. O zaman Baba Đshak ahmaklığına bir

149 Baba Đshak ayaklanması için bkz. Đbn-i Bibi, a.g.e., s. 49-53.
50
kaçamak arayarak ama bulamayarak şöyle diyordu: “Ey Tanrı, ne yapıyorsun, yoksa
uyuyor musun? Hepimiz yanımda durarak, yarın Tanrıyla konuşacağım ve ona, neden
bana ve bize bunların olmasına izin verdiğini soracağım”
150
.
Baba Đshak’ın faaliyetlerine son verilişi Quentin şöyle ifade etmiştir; "Ertesi gün,
daha önce adı geçen Ermenileri aşağıladı ve kürek kemiklerinin içyanları delinmiş
halde, öldüğün görülmemesi için kendini saklamayı umdu. Bununla birlikte yakınlarını
teselli etti. Kendisi yüzünden edindikleri amaçtan sapmamalarını ama yüreklilikle ısrar
etmelerini istedi çünkü Tanrı’nın ona gönderdiği zafer ve üstünlüğü herkes elde
edecekti. Şunu da söyledi: Öldüğünde bu olanların nedenini sormak için Tanrıyla
konuşmaya gidecekti. Yine ölmeden önce başkaları arasında kendi soyundan birinin
yerini almasını ve kendisine olduğu gibi ona itaat etmelerini kararlaştırdı. Amaçta ve
başlanan işte sebat gösterilirse Türkiye’nin egemenliğini eline geçireceklerinden
emindi. O böylesine kararlı, giriştiği işte ısrar ediyordu ve yanına üç bin kişi toplayıp
kendine karşı çıkanları öldürüyordu ve yok ediyordu. Sonuçta, toprakları harap etmekte
kendine öyle bir savaşçı kalabalığı katılmıştı ki kısa sürede Türkler tarafından korkuyla
karşılandılar. Bunun için onlara kendi istekleriyle Kayseri’yi aralarında güçlü bir barış
olabileceği koşuluyla vermeyi istediler. O zaman üç yüz Latin, yani Frank onların
Türkiye’yi yok etmekte olduğunu işiterek onların toplandıkları yere hep birlikte geldiler.
Üstlerine atlayarak hepsini yok ettiler. Türkler ise kaçmaktaydı ve savaşa girmeye
cesaret edemiyorlardı. Orada bir tek Latin öldü ama çok yaralı vardı. Böylece
Latinlerin Baba Đshak üstünde zafer kazanmalarının ardından Sultan üç yüz bin
soldanusun (Türkiye’de geçerli para) onlara verilmesini emretti ve bizzat Türkler
hepsine el koydular”
151
.
Baba Đshak ayaklanması kısa sürmesine rağmen Türkiye’yi oldukça fazla meşgul
etmiştir. Devletin zayıflığını da ortaya çıkarmıştır.152 Can ve mal kaybına sebep olan bu
isyan aslında Moğol tehlikesi döneminde olduğu için daha da tehlikeli bir hal almıştır.
Devleti her iki tarafa karşı da zayıf bırakmıştır. Bu isyanla uğraşan Türkiye bundan
sonra Moğol baskısına karşı koymakta güçlük çekmiş ve Moğolların Türkiye istilâsına
başlamalarına engel olamamıştır.

150 Quentin, a.g.e., s. 43-44.
151 Quentin, a.g.e., s. 44-45.
152 Đbn Bîbî, a.g.e., s. 12.
51
Curmagan Noyan kumandasındaki Moğol ordusu Gürcistan seferi sırasında Kars’ı
alarak tahrip etti. Şehir 1336 yılına kadar Đlhanlıların ardında da mahalli hânedânların
idaresinde kaldı153
.
Moğollar bu şekilde istilâsı hareketlerine Kars’ı da içine alarak devam ederken
Erzurum’a doğru yaklaşıyorlardı. II. Gıyâseddîn Keyhüsrev buna tedbir olarak birçok
girişimde bulundu. Đlk olarak Erzurum sübaşılığına Sinâneddîn Yakut’u geçirdi ve bu
bölgeye derhal asker nakli yapmaya başladı. Ancak Babaî hareketleri devleti bir yandan
yıpratıyordu. Sözü edilen ayaklanma Oruç Bey Tarihinde şu şekilde anlatılır; “Anadolu
Selçuklu Hükümdârı Sultan Alâaddîn devrinde (1220-1237) bir aziz şeyh vardı, Baba
Đlyas derlerdi. Acem ülkesinden gelmişti. Hızır peygamber, Baba Đlyas’a Acem’de
Cengiz Han kargaşası154 olacağına işaret etmişti.”155

Oruç Bey bu bahsi şöyle anlatır; Rum’da sema ve sefa olsa gerek, varıp orada
vatan tutup otur demişti. Bunun üzerine Baba Đlyas gelip Amasya yöresinde Çat
kasabasına yerleşmişti. Sultan Alâaddîn zamanıydı. Mevlânâ Celâleddîn o vakit
Konya’daydı. O sırada Konya’da ulular, şeyhler ve veliler çoktu. Sultan Alâaddîn
şeyhleri ve dervişleri gayet severdi. Onları sevdiğinden bütün şeyhler onun ülkesinde
toplanmışlardı. Sultan Alâaddîn vefat edince oğlu Gıyâseddîn sultan oldu. Gıyâseddîn
zulümle dünyayı harap etti. Baba Đlyas’ın mürîdî çoktu. Sultan Gıyâseddîn Baba
Đlyas’tan korktuğundan üzerine asker gönderdi. Baba Đlyas’ın mürîdlerini kırdırıp
kılıçtan geçirdi.156

Peygamberlik iddiasında bulunan Türkmen Şeyhi Baba Đlyas (Baba Đshak)
Türkmenleri etrafında toplamaya ve devleti tehdit etmeye ve Selçuklu idaresine karşı
ayaklanmaya teşvik ediyordu. Bunlar ilk olarak Maraş, Kâhta ve Adıyaman tarafında
isyan başlattılar. Elbistan ve Malatya’da Selçuklu ordularının harekete geçmesi üzerine

153 Gündüz, “Kars”, ĐA, c. XXIV., s. 515.
154 Hicretin 622 (1225) yılında Cengiz Han, Hıtay vilayetinden çıkıp yirmi kez yüz bin askerle gelip Belh
şehrini, Horasan ve Irak vilayetlerini harap etmişti. Süleymanşah o zamanda Mahan’da padişahtı.
Cengiz Han Belh şehrini harap edip Harezmşah’ı Belh’ten çıkardı. O sırada Cengiz Han vefat etti.
Oğulları Hülagu Han ve Ögetey Han’dı. Bu iki kardeş yürüyüp memleketleri harap edip Selçukluları
memleketlerinden çıkardılar. Memleketlerini Cengiz Hanlılar tutup, âlem karmakarışık oldu. (bkz.
Oruç Bey, Uç Beyliğinden Dünya Devletine Osmanlı Tarihi (1288-1502), Sadeleştiren Necdet
Öztürk, Çamlıca Basım Yayın, Đstanbul 2009, s. 3)
155 Cingiz Han hicretün altı yüz on altısında (H. 616) şarktan huruc edüp Belh’e dak gelüp, Yime ve
Sebütay Bahadur’ı Đran’a musallat idüp Bilad’ı Acem’de huzur kalmaduğu ecilden göçer-evli
Etrak’ün cümlesi elli bin hane. (bkz. Mevlana Mehmed Neşri, Cihânnümâ (Osmanlı Tarihi 1288-
1485), haz. Necdet Öztürk, Çamlıca Basım Yayın, Đstanbul 2008, s. 31)
156 Oruç Bey, a.g.e., s. 11.
52
bu bölgeden Sivas’a geçen asiler, şehri yağmalayarak Amasya’ya vardılar. Bir anda
ülkenin her tarafında isyanlar başlamış; Antalya’dan Amasya’ya hatta Yozgat’a kadar
her taraf isyan ateşiyle tutuşmuştu. Bu sırada Baba Đlyas öldüğü halde Türkmenler onun
ölümsüzlüğüne inanıyorlardı. Kendilerine Babaî diyen bu Türkmenler Konya’ya doğru
yürüyüşe geçtiler Keyhüsrev korkuya kapıldı, Erzurum’daki Selçuklu ordusunu takip
için görevlendirildi. Babaî ler Kırşehir’in Malya ovasında güçlükle bastırıldı. Bu isyanı
önlemekte zorluk çeken devlet, bu defa Moğol istilâsı ile karşılaştı157
.
Bu durum Moğolların işine geliyor ve istilâsı hareketlerine devam ediyordu.
Ayrıca asker nakli yapılması Moğollar için artı bir avantajdı. 1241 yılında Moğol
ordusunun başına Baycu Noyan geçmiş ve Erzurum’u istilâya başlamıştı. Baycu Noyan
Erzurum’a varınca surlara karşı mancınık ve arrade (balistik makineleri) kurdular.
Şehrin sü-başısı Sinâneddîn Yâkût ile ücretli Hıristiyan ve Frank askerlerinin
kumandanı da Đstanküs idi. Muhasara ve savaşlar şiddetli cereyan ediyor; Türklerin
kahramanlığı ve kış basması karşısında Moğollar’ın cesareti kırılıyor ve hatta dönmek
niyetinde oldukları gözüküyordu. Sinâneddîn istediği yardım kuvvetlerini bekliyor ve
bu ümit de onların mukavemetini arttırıyordu. Zira Babâi isyanı dolayısıyla Erzurum
ordusunun merkeze çağrılması bu üssün zayıflamasına ve henüz gereken miktarda
askerlerin orada toplanmasına imkân vermişti. Moğol kumandanı kuvvetine Moğolların
yenilmez ve dünya hâkimiyetine memur olduğuna inanmış bulunduğundan şehrin teslim
olmasını teklif etti; fakat ret cevabı alınca daha şiddetli hücumlara geçtiler158. Bedreddîn
Ayni’ye göre on iki mancınık ile dövülen surlardan bir kısmı yıkılınca şehre girdiler.
Yardım kuvveti gelmeyince Sinâneddîn Yâkût anlaşmaya göre bu müstahkem mevkii
Moğollara teslim etti159
.
Erzurum Türk tarihinde ilk defa tahrip edildi; katl ve yağmaya uğradı.
Kaynakların ittifakına göre bu tahrip ve katilden sonra esir edilenler de şehirden dışarı
çıkarıldı ve Moğol adet ve düşüncesine göre işe yarayan sanatkârlar, kız ve erkek
çocuklar kendileri için muhafaza edilip kalan erkek, kadın ve ihtiyarlar kılıçtan

157 Yaşar Bedirhan, Ortaçağ Tarihi, Eğitim Kitabevi Yayınları, Konya 2007, s. 328.
158 Baycu-Gurtçu, görevini alır almaz kumandasına tabi bütün milletlerden asker topladı. Sultan-ı Rum’un
idaresindeki araziler üzerine yürüdü. Garin (Erzurum) sancağına vasıl olunca, bugün Garin tesmiye
edilen (Erzurum) şehrini muhasaraya aldı ve teslim olmaları için ahali nezdinde mükâleme memurları
gönderdi. Kuşatma altındakiler bu teklifi kabul etmedikten başka onları hakaretle kovdular. Bunun
üzerine kaleyi kuşatan Moğollar kimseye aman vermeksizin katliama başladılar. (bkz. Oktay, a.g.e., s.
58.)
159 Turan, Selçuklular Zamanında Türkiye, s. 448-450.
53
geçirildi; kimse kaçmak ve kurtulmak imkânı bulamadı. Sinâneddîn Yâkût ve oğlunu,
kolları bağlı ve başları açık olarak, Baycu’nun huzuruna götürdüler; altın, gümüş ve
hazinleri alıp onları da şehit ettiler160; karısı da öldürülenler arasında idi. Moğollar,
tahrip, imha ve yağmadan sonra şehri yaktılar ve surları da yıktılar. Alınan esir ve
ganimetlerle birlikte kışlık karargâhları olan Mugan’a döndüler. Moğollar Erzurum’a üç
fersah mesafede bulunan banyolara, yani bu günkü Ilıca’ya varıp orada yıkanan iki bin
kadını çıplak olarak yakaladılar, Baycu’nun huzuruna götürürken bu kadınların şarkı
söylemek ve çalgı çalmak için orduda bulundurulmaları bahis mevzu edilse de Moğol
kumandanının yine yumuşamayarak bunları da öldürmek emrini verdi161. Böylece
Erzurum Moğol istilâsının ilk kurbanı oldu.162 Moğollar Türkiye’yi istilâ kapısını artık
açmıştır163
.
Selçuklular Baba Đshak yönetimindeki Türkmen ayaklanmasını henüz
bastırmışlardı ki, Moğol orduları Anadolu’ya girdi. Yiğitçe direnen Erzurum’u içeriden
bir kişinin ihaneti sayesinde zapt edip halkın tüm erkeklerini, Türk ya da Ermeni diye
ayırmaksızın, süt bebeklerine varıncaya dek kesti, kadınları kapatma-köle edinip
götürdü, yaktı, yıktı (1241), geri çekildi164. Bu istilâda Moğolların destekleyicisi Ermeni
ve Rumlar da ayrım yapılmaksızın kılıçtan geçirilmiştir.
Erzurum’un Moğollar tarafından istilâsını seyyah Quentin şu şekilde anlatır;
“Böylece Đsa’nın 1242. yılı (yıl 1242) Tatarların tümü, Türkiye’nin ilk kentini işgal
ettiler. Daha önce söylendiği gibi yirmi yıl o sultanlığa savaş açtılar. Yine de onların
sadece bir ya da iki beyi ona karşı ayaklanıyorlardı. Öte yandan hepsi benzer şekilde
Erzurum’u yirmi gün kuşattılar. Erzurum söylendiği gibi; Hus toprağıdır. Orada bir
zamanlar kutsal kişi Đob’un yaşamış ve hüküm sürmüş olduğu söylenir. Tatarlar
tarafından kuşatılan kentin halkı, beyleri sultandan yardıma gelerek duymadıklarından

160 Baycu bir sandalyeye oturmuş bir şekilde Sinâneddîn Yakut ve oğlunu huzuruna çağırmış ve orada
şehit etmiştir. (Đbn Bibi, a.g.e., s. 64.)
161 Bu bilgiyi seyyah Quentin de şu şekilde doğrulamaktadır: Önceki yıl Erzurumlu (Arseron) iki bin
kadının öldürüldüğü olayı vuku bulmuştur. Kadınlar bu kentten üç Leuca (Ileuca yaklaşık iki km’dir)
uzaklıktaki bir hamama gitmişlerdi. Hamamdayken Tatarlar ordusunun üstlerine geldiğini görünce ve
kaçamayınca kendilerini sürekli olarak Baycunoy (Baycu Noyan) ve ordusunun hizmetine sunmayı
düşündüler. Böylece ona liralarla (telli saz) teflerle ve yanlarındaki çok sayıda müzik aletleriyle şarkı
söyleyerek baycunoy ve ordusunun önüne çıktılar. Ama yine de onların sert ruhlarını yumuşamatılar.
O kadınların hepsini orada öldürülmesini emretti. (bkz. Quentin, a.g.e., s. 45-46.)
162 Yuvalı, a.g.e., s. 36-37.
163 Turan, Selçuklular Zamanında Türkiye, s. 448-450.
164 Bilge Umar, Türkiye Halkının Ortaçağ Tarihi Türkiye Türkleri Ulusunun Oluşması, Đnkılâp
Yayınları, Đstanbul 1998, s. 132.
54
ne de Tatarların sayıca üstünlüğüne karşı ellerinden bir şey gelmeyeceğinden
aralarında kenti Tatarlara teslim etmeyi düşündüler. Şu koşulla, içlerinden hiç biri
yaralanmayacak ya da öldürülmeyecek ama hizmetkârları ve köleleri olarak tutacak ve
koruyacaklardı. Bu öneri ve açıklamayı onların sanına yani kentin beyine gönderdiler.
Tatarlar böylece onarlın dileklerini kabul ettiler ve kendi usullerine göre yemin ederek
istenilen her şeyi titizlikle yerine getireceklerine söz verdiler. Öte yandan hemen kente
girerek sözü edilen anlaşmayı bozdular ve kentin tüm sakinlerini öldürdüler. Yine böyle
hileli barış ve yükümlülüğü Erzurum kenti halkına uyguladılar kente girdikten sonra
herkesi yine öldürdüler”
165
.
Moğolları bölgedeki Ermeniler ve Rumlar da kışkırtmışlardır. Hatta Moğol
ordusunda Rumlardan gelen yardımcı birlikler de bulunmaktaydı. 1242 yılında
Sinâneddîn Yâkût komutasında savunulan Erzurum’a giren Moğollar yağma ederek
halkı kılıçtan geçirmişlerdir. Erzurum gibi önemli bir merkezin Moğolların eline
geçmesi Türkiye Selçukluları için oldukça ağır bir kayıp oldu. Böylece Moğollar önemli
bir engel görmeden Türkiye içlerine kadar sokulabileceklerdi. Bu saldırı ve yağmalar
başta Erzurum olmak üzere Türkiye’nin birçok şehrini harap hale getirmiştir.
Erzurum 1242’de Moğol ordusu kumandanı Baycu Noyan tarafından tahrip edildi
ve halkın çoğu kılıçtan geçirildi.166 Anadolu Selçuklu Devleti Kösedağ yenilgisinin
(1243) ardından Moğolların hâkimiyetini tanıyınca şehir bundan etkilendi. Anadolu’ya
çeşitli vesilelerle akınlar düzenleyen Moğol ordularının uğrak yeri olması yüzünden çok
zarar gördü. Halk başka yere göç etti. Anadolu Selçuklu Devleti’nin yıkılmasından
(1308) sonra Đlhanlılar’a bağlandıysa da bu devletin parçalanmasının (1335) ardından en
karışık dönemini yaşadı. Đlhanlılar’ın bıraktığı boşluktan faydalanmak isteyen birtakım
nüfuzlu beyler Erzurum ve çevresini mücadele sahası haline getirdiler. Bilhassa AkKoyunlu ve Kara-Koyunlu Türkmen aşiretlerinin mücadeleleri sırasında büyük tahribata
uğrayan şehir daha sonra Sutay Noyan’ın oğlu Hacı Togay’ın eline geçti. (1336) Emir
Çoban’ın torunu Şeyh Hasan 1340’ta Erzurum’a gelerek Togaylılar’ı şehirden
uzaklaştırdı. Bundan sonra şehir Timur’un eline ve onun himayesinde Erzincan Emîri
Mutahharten’in eline geçmiştir. 1358 senesinde bütün Azerbaycan ve Arran kıtalarıyla
birlikte, Çobanlar’ın elinde kalan Erzurum, bu sene içinde Celâyirlilerden Sultan
Üveys’in Tebriz’i işgalini müteakip onların elinden çıkmıştır. Sivas ve Orta Anadolu

165 Quentin, a.g.e., s. 57.
166 Yuvalı, a.g.e., s. 65-68.
55
hükümdârı Muhammed b. Eretna adına 761 tarihinde Erzurum’da kesilmiş bir paranın
mevcut bulunması bu şehrin 1360’tan itibaren Eretna Devleti'nin idaresine geçmiş
olduğunu göstermektedir. Fakat bu devlet Erzurum’da uzun zaman tutunamamış ve
burası bir müddet sonra Kara-Koyunlular eline geçmiştir ki 1377’de bu boyun reisi olan
Bayram Hoca’yı bu şehir havalisine hâkim olarak görmekteyiz167
.
Türk hâkimiyetinden Moğol istilâsına kadar geçen süre zarfında Erzurum ticarî ve
siyasî istikrarını korumuştur. Ancak Moğol istilâsı Erzurum’u oldukça fazla etkilemiş
ve bölgedeki istikrar ve sükûneti bozmuştur.
Türk fethinden itibaren Moğol istilâsına kadar geçen (1080-1242) 162 sene
zarfında her türlü istilâdan mahfuz kalmıştır. Tiflis’ten Tebriz’den, Trabzon’a ve orta ve
cenubî Anadolu’ya giden ticaret yollarının üzerindedir. Bundan dolayı bir mübadele
merkezi olan Erzurum 12. ve 13. yy. içinde çok zengin ve mamur olmuş ve
Anadolu’nun en büyük şehirlerinden biri haline gelmiştir. Yakut Hamavi, Erzurum’dan
bahsederken burasının, adaşı olan Erzen-i Diyabekir’den daha büyük, müstakil bir
hükümdâra malik, geniş nahiyelere sahip, bolluk ve zenginlik içinde bir şehir
olduğundan bahsetmektedir. Hükümdârlarının adil biri kimse olup yalnız içki içmek ve
fisk ve günah irtikâp etmek gibi hareketlerin şayi olduğunu ve hiç kimsenin bu
fenalıklara aldırmamakta bulunduğunu söylememekte ve aynı zamanda şehirde
Hıristiyanların çokluğunu zikretmektedir168
.
Türkistan ve Türkiye kervan ve ticaret yolu üzerinde bulunan Erzurum169 ana
beldelerden sayılıyordu. Zenginliği ve Anadolu’nun kapısı olmakla her zaman
ehemmiyetini muhafaza ediyordu.

167 Mükrimin H. Yinanç, ‘Erzurum’, ĐA. c. IV, s. 350.
168 Yinanç, “Erzurum”, s. 349.
169 Erzurum’un bir yol şehri olması onun rolünü sadece askeri sahaya inhisar ettirmemiş şehir daha eski
çağlarda ve bilhassa Ortaçağda Đran, Hind ve Orta Asya emtiasının Akdeniz âlemine indirildiği
güzergâh üzerinde çok ehemmiyetli bir konak yeri ve faal bir mübadele merkezi olmuştur. Hakikaten
Tiflis-Kars üzerinden gelen Kafkas yolu ve Tebriz-Bayezid’den geçen şimali Đran yolu burada bir
taraftan Sivas üzerinden, Diyarbekir, Irak, Suriye, Basra körfezi ve Akdeniz kıyılarına giden yol ile
birleşmektedir. Diğer taraftan da, Şimali Anadolu dağlarını Kop ve Zigana geçitleri üzerinden aşan
mühim bir cadde Erzurum’u Trabzon’dan Karadeniz’e bağlamaktadır. (bkz. Besim Darkot, ‘Erzurum’,
ĐA, c. IV, s. 340-341).
56
3.3. Moğolların Esirlere Karşı Tutumları
Moğollar, bir kaleyi kuşatmayı sürdürmekte iken, savunma halinde bulunanlara
her türlü tatlı vaatlerde bulunarak, kaleyi teslim etmelerini sağlamak isterler. Bu hoş
vaatlere inanıp teslim edenlere de şöyle emrederler: “ Adetlerimize göre, sizin sayıca
miktarınızı tespit edebilmemiz için, şehirden dışarı çıkmanız gerekmektedir.” Đnsanlar
dışarı çıkınca onlara aralarında kimlerin zanaatkâr olduklarını sorarlar. Bunları bir
kenara ayırarak diğerlerini öldürürler. Katliam sırasında genellikle balta kullanırlar.
Zanaatkârların köle (nöker) olarak kullanacakları kimselerin de hayatlarını bağışlarlar,
fakat düşmanın soylularını ve ileri gelenlerini asla yaşatmazlar. Şayet birkaç soylu kişi
tesadüfen hayatta kalabilmiş ise artık bunların ne para ne de başka her hangi bir şey
vasıtasıyla esaretten kurtulmalarına imkân yoktur. Savaştan sonra genel olarak bütün
esirleri öldürürler, ancak birkaç tanesini köle olarak bırakırlar. Öldürülecek olanları
yüzbaşılara dağıtırlar. Yüzbaşılar bu esirleri çifte ağızlı balta ile öldürmeleri için onar
onar kölelere verirler. Bu sayı yüzbaşıların ordusuna göre daha az veya daha çok
olabilir170
.
Nerdeyse düşmanlarından kimseyi affetmeyen Moğollar, esirlere müthiş bir
şekilde zulmetmekteydiler. Öldürecekleri insanları da çok acı çekecekleri bir şekilde
kendileri bundan zevk alırcasına katletmekteydiler.
Yukarıda söylendiği gibi, kuşatılanlara tartlı dille konuşurlar ve çok yalan
söylerler, onlara söz verirler, kendiliklerinden teslim olmaları için; teslim olduklarında
da, işleri için koruyacakları zanaâtçılar ya da hizmetleri için köle olarak tutmayı uygun
gördükleri başka kişiler dışında herkesi öldürürler. Soyluları ve yüksek düzey insanları
da hiç esirgemezler. Rastlantıyla saklananları olursa, onların ne ricayla ne de bedellikle
esirlikten çıkmalarına izin verirler. Öldürülecekleri yüzer yüzer ayırırlar. Quentin bu
durumu şöyle anlatır; “Bir keresinde, kuşattıkları kalede kalanları kendilerine karşı
koyuyorlarmış gibi öldürürler, şan ve zafer işareti olarak ve öldürülenlerin kesin sayısını
elde etmek ve başka insanlar arasında dehşet uyandırmak için onlardan birini, çoğu kez
bininciyi çıkıntılı yüksek bir yere baş aşağı bacaklarından astılar, tüm diğerleri yerde
yatarken”. Onlara büyük armağanlar sunmak gerekir, özellikle de komutanlara ve
onların eşlerinde, subaylara, binlik başlarına ve yüzlük başlarına; neden olmasın, sadece
kendileri değil onların köleleri de çok kabaca onlardan ve gönderilen habercilerden

170 Carpini, a.g.e., s. 83-84.
57
armağan isterler. Kimilerini öldürme fırsatı doğar ve birilerini zehirle ya da içecekle
öldürürle, sadece kendileriymiş gibi dünya egemenliğine sahip olan. Böylece, açıkça
tabi kılamayacaklarına karşı dehşet verici gözlerle bakarak, dişlerini gıcırdatarak,
tiranlığı altındakileri bitirirler, mahvederler ve ezerler171. Görüldüğü gibi Moğollar
teslim olana da teslim aldıklarına da aynı ölümcül ve acımasız uygulamaları
yapmaktadırlar.
3.4. Moğol Đstilasından Sonraki Durum
Erzurum şehri, birinci derecede ehemmiyetli yolların geçiş noktasında bulunması
ve mevkiinin müdafaya elverişli olması sayesinde, tarihinin devamı boyunca, bazen
askerî, bazen de ticarî ehemmiyeti ön planda gelmek üzere, büyük rol oynamıştır.
Gerçekten Erzurum Kafkasya ve Đran’dan gelen büyük yolların Anadolu’ya açılan
yegâne giriş kapısını teşkil etmekte olduğundan, ilk ve Ortaçağlarda şarktan Anadolu’ya
girme teşebbüsünde bulunan istilâsı ordularına karşı Anadolu müdafaasının
mukadderatını tayin eden başlıca kale olmak bakımından, büyük bir ehemmiyet
kazanmıştır. Roma-Đran, daha sonra Bizans-Selçuklu imparatorluklarının rekabeti
burada karşılaşmıştır. Yeniçağın mühim bir kısmında Osmanlı Đmparatorluğunun
kuvvetli devrinde, devletin şarka doğru yaptığı hareketlerle üs hizmetini gören Erzurum,
19. yy.’den itibaren, cenuba doğru genişleyen Rus imparatorluğunun taarruzuna karşı
Türkiye’nin başlıca istihkâmı olmuş, müteaddit istilâlara göğüs germiş, bunların
birincisinden ve bilhassa sonuncusundan büyük zararlara uğramıştır172
.
Erzurum’un Moğollar tarafından işgali üzerine artık tehlikenin Anadolu içlerine
kadar dayandığı anlaşılmış ve bu maksatla tedbirler alınmaya başlanmıştı. Bu
tedbirlerden birisi, Sultan’ın Eyyûbîler ve çevredeki hükümdârlara elçi ve para
göndererek askeri yardım istemesiydi. Bu yardıma sadece Haleb hükümdârı Melik II.
en-Nasır Selâhaddîn (1237-1260) cevap vermiş ve iki bin kişilik bir kuvvet göndermişti.
Sultan II. Gıyâseddîn Keyhüsrev Selçuklu ordusunu Kayseri’de toplayarak
Sivas’a doğru hareket etti. Bu Selçuklu ordusu yetmiş bin kişilik bir sayıya ulaşıyor,
Türk askerinin yanı sıra ücretli olarak Kıpçak, Frank ve Gürcü askeri de orduda yer
alıyordu. Sivas’ta on bin kişilik bir kuvvetin de katılmasıyla Selçuklu ordusunun sayısı
seksen bine ulaşmıştı. Tecrübeli ve aklı başında devlet adamları ordunun Sivas’ta

171 Quentin, a.g.e., s. 28-29.
172 Darkot, “Erzurum”, ĐA, c. IV, s. 340.
58
kalarak Moğol kuvvetlerinin yıpranmasının beklenmesini teklif ettiler. Buna karşılık her
zaman olduğu gibi tecrübesizler ileriye doğru gidilmesini istemişlerdi. Sultan ise onlara
uyarak harekete geçti. Baycu Noyan kumandasındaki Moğollar da Sivas’a doğru
ilerliyorlardı. Bu orduda Gürcüler ve Ermeniler de bulunuyordu173. Selçuklu ordusu
savaş için uygun olan bir yere Kösedağ denilen yerde karargâh kurmuştu. Burada
Moğol ordusu karşılanmak yerine ordunun bir bölümüyle hücuma geçilmişti. Moğollar
önce geri çekilmiş ve daha sonra ileri atılarak Selçuklu askerlerine saldırmışlardı. Bu
durumda Selçuklu ordusu paniklemiş ve bazı kumandanları da kaçmaya başlamıştı.
Kösedağ mağlubiyeti Selçuklular için önemli bir kayıp ve hüsran olmuştur.
Burada önemli bir mevzu ise Moğol istilâsının Bizans üzerindeki etkisidir.
Anadolu Moğol istilâsına uğrayınca bu istilâsı önünden kaçan kabile ve topluluklar
Bizans sınırlarına dayanmaktaydılar. O dönemde Bizans’ın durumu pekte iç açıcı
değildi. Bizans en ağır darbeyi burada yemişti. 13. yy. ortalarında bütün ön Asya’yı
harekete geçiren Moğol istilâsı ile çok sayıda Türk kabilesi Anadolu’ya doğru
sürülmüştü. Yeni insan kitleri Bizans-Selçuklu sınırlarına aktı ve pek aza sonra da bu
yeni gelenler toprak ve ganimet arayarak Bizans’a ait batı Anadolu’ya akınlar yapmaya
başladılar. Zamanla Türk akınları daha da şiddetlendi. Buna mukabil Bizans tarafında
mukavemet son derece zayıftı. Đznik devrinde kurulmuş olan sınır savunma sistemi son
derece zayıftı. Đznik devrinde kurulmuş olan savunma sistemi bozulmuş ve ülke düşman
saldırılarına korumasızca açık bırakılmıştı174
.
Kara-Koyunlu ve Ak-koyunlu mücadelesine de sahne olan Erzurum KaraKoyunlular’ın Safeviler tarafından yıkılması sonucu Safevi hâkimiyetine geçmiştir.
Halk Şii baskısı sebebiyle başka yerlere göç etmek zorunda kalmıştır. Şii nüfuzu
sebebiyle, Yavuz Sultan Selim döneminde Doğu Anadolu’nun büyük bir bölümü
Osmanlı Devleti hâkimiyetine girmesine rağmen Erzurum biraz gecikmiştir.

173 Merçil, Müslüman-Türk Devletleri Tarihi, TTK, Ankara 2006, s. 151.
174 Ostrogorsky, a.g.e., s. 453.
59
3.5. Karakoyunluların Erzurum’daki Faaliyetleri ve Timur’un Avnik
Kalesine Saldırması
Klaviyo ertesi gün, 22 Mayıs 1404’te Erzurum’dan hareket ederek Patir Havan175
Köyün’e ulaşmış ve geceyi burada geçirmiştir. Burası çok müstahkem bir mevki olan
Avnik176 şehrine tabidir ve Ermenilerin elindedir. Etrafındaki yerler Doladay Bey
namında bir Çağatay prensin elindedir. Buradaki yolculuğunu şu şekilde devam
ettirmiştir; “Cuma günü Esnemo namında bir köye vardık. Gecesi ve cumartesi günü
burada dinlendik. Pazar günü hareket ettik. Deliler177 köyü namında bir yere muvasalat
ettik. Buraya Deliler Köyü adının verilmesinin sebebi, bütün burada ikamet edenlerin,
ruhbaniyet hayatına girmiş, dünyayı terk etmiş, Müslüman dervişlerden olmalarıdır.
Etraftaki köylüler burayı ziyaret ederek dervişlerle görüşüyor, hastalar buraya
naklolunuyor ve dervişlerin nefesiyle şifa buluyorlar. Bu dervişlerin reisi bütün
dervişler tarafından derin hürmet görüyor ve evliya tanınıyor. Timur buradan
geçiyorken dervişlerin yanına gitmiş, reisleri yanında kalmıştı. Bütün bu havalide
yerleşen kimseler dervişlere bol bol adaklar gönderiyorlar. Dervişlerin reisi bu köyün
hâkimidir. Ahali bütün bu dervişleri evliya tanıyorlar. Dervişler, sakallarını ve saçlarını
traş ediyorlar, yaz kış sırtlarında eski bir aba ile yollardan geçiyor, ellerindeki sazları
çalarak ilahiler okuyorlar. Bunlara ait tekkenin kapısında bugün de bir püskül ve ay
şeklinde bir resim görülüyor. Altlarında geyik, keçi, koyun boynuzlarından bir sıra
dizilmişti. Her dervişin kapısı üzerinde böyle bir işaret vardır”
178
.
Kara Yusuf Beyliğin nüfuzunu yeniden kuvvetlendirmek için Celâyir beyleri
arasındaki anlaşmazlıklardan yararlanarak Tebriz’e geldi (794/1392). Aynı yıl içinde iki

175 Sözü edilen yer Hasankaledir. Đlhanlı imparatorluğunun inhilali üzerine vuku bulan büyük anarşi
esnasında Erzurum ve havalisi Sutay Noyan’ın oğlu Emir Hacı Togay’ın eline geçmiş ve bu Hacı
Togay’ın oğlu Hasan, Erzurum şarkında, Pasin bölgesinde bir kale inşa ettirmiş ve kendiside vefatında
orada defnedilmiştir. Bu kale onun adına nisbetle Hasan-Kale adını almıştır. Bundan biraz sonra
1340’ta Emir Çoban’ın torunu Şeyh Hasan Erzurum’a gelerek, Togayları kaçırmış, şehre hâkim olmuş
ve burada bir ay kalarak, ağır müsaderelerde bulunmuş ve dönüşünde Hasan-Kale’yi mescidi de dâhil
olduğu halde, kâmilen tahrip etmiş ve bu arada Hasan’ın mezarını da ortadan kaldırmıştır. (Yinanç,
“Erzurum,” s. 350.)
176 Avnik Erzurum’a 60 km.lik mesafede Köprüköy civarlarındadır. Bu günkü adı Güzelhisar olan Avnik
köyünde bir tepe üzerinde yer alan Avnik kalesinin Urartular döneminden kalma olduğu
düşünülmektedir. Olcaytu Han tarafından tamir edilmiş olan kalede Olcaytu Handan sonra Đlhanlı
hükümdârı olan Ebû Sait Bahadır Han bir darphane yaptırmış ve sikke kestirmiştir. 1071 de
Anadolu’da Türk hâkimiyeti hız kazanınca bu kalede Türk hâkimiyetine girmiştir. (bkz. Konukçu,
“Karakoyunluların Avnik Kalesi”, Prof. Dr. Đsmail Aka Armağanı, Đzmir 1999; Savaş Eğilmez, a.g.e.)
Đspanyol seyyahı Ruj Gonzales de Klaviyo bu kale yakınından 1404 yılında Işkı’dan geçmiştir. (bkz.
Klaviyo, a.g.e.)
177 Şimdiki adı Deli Baba’dır.
178 Klaviyo, a.g.e., s. 78-79.
60
defa şehre gelen Yusuf Bey Van Gölü’nün kuzeyinde Pir Hasan’ın oğlu Hüseyin Bey ile
savaştı. Bu sırada Timur tekrar ortaya çıktı. Celâyirli Sultan Ahmed’i kaçmaya mecbur
bırakarak Bağdad’ı alan Timur ardından kuzeye yöneldi.
Timur, Muş civarına geldikten sonra kumandanlarını Kara Yusuf’u yakalamaya
memur etti (796/1394). Hiçbir netice alamayan Timur Erzurum Ovasına hâkim bir
noktada bulunan Avnik kalesini kuşattı. Kara Yusuf’un kardeşi Mısır Hoca kırk üç gün
süre ile kaleyi savunduktan sonra teslim etmek zorunda kaldı (2 Şevval 796/31 Temmuz
1394). Mısır Hoca’yı Semerkant’a getiren Timur orada gizlice öldürttü179
.
Bu kalenin Timur tarafından kuşatılmasını Kemal Taşcı şu şekilde ele almıştır;
“Timur, Kara-Koyunlular’dan Mısır Hoca’nın hâkim olduğu ve müstahkemliği ile
meşhur olan Avnik kalesini kuşattı (Haziran 1394). Bu kuşatma esnasında Erzincan,
Erzurum, Kemah hâkimi olan Mutahharten de hazır bulunmaktaydı. Avnik kalesi, Mısır
Hoca’nın ısrarcı tutumu yüzünden ancak Ağustos 1394’te ele geçirilmiştir180. Kalenin
kumandanlığına Atlamış getirildi. Bu gelişme Kara-Koyunlu ulusunun Erzurum
hâkimiyetine son verdi”181. Timur, daha sonra 1402 yılında Erzurum dolaylarında
Tortum kalesini Atabey VI. Akboğa’dan (1391-1451)geri alarak Sutaylılar
(Togaylılar)’a geri verdi182
.
Kardeşinin intikamını almak isten Kara Yusuf, Avnik Kalesi’ne saldırarak kale
kumandanı Atlamış’ı esir aldı. 1395 (H. 797)183 Bundan sonra Kara Yusuf ani bir
baskına uğramamak için Musul’a çekildi. Sığınma isteği kabul edilmeyince Osmanlı
Devleti’ne geldi. Daha sonra mücadeleye devam eden Kara Yusuf Celâyirli dostu
Ahmed Celâyir ile arası açılınca Bağdad’ı kuşattı.184 Gelişmeleri yakından takip eden
Timur buraya büyük bir ordu gönderdi. Kara Yusuf az bir kuvvete sahip olduğu halde
Timur’un bu büyük ordusunu durdurmak istedi fakat başaramadı. Çöle kaçarak hayatını
güçlükle kurtarabildi. Daha sonra Timur’un torunu Ebû Bekir Mirza üzerine yürüyen
Kara Yusuf onu mağlup etti. 15 Ekim 1406 (H. 2 Cemazielevvel 809) Tebriz yakınında
yapılan ikinci savaştan da zaferle ayrılan Kara Yusuf Azerbaycan’ı aldı (16 Zilkade

179 Yücel, a.g.e., s. 42.
180 Konukçu, “Karakoyunluların Avnik Kalesi”, s. 39-40.
181 Hayrunnisa Alan, Bozkırdan Cennet Bahçesine Timurlular (1360-1506), Ötüken Neşriyat, Đstanbul
2007, s. 67.
182 Konukçu, Selçuklulardan Cumhuriyete Erzurum, s. 99; Mehmet Đnbaşı, Osmanlı Đdaresinde
Tortum Sancağı (1549-1650), Yeditepe Yayınevi, Đstanbul 2008, s. 35.
183 Sümer, “Karakoyunlular”, DĐA, c. XXIV, s. 435.
184 Neşri, a.g.e., s. 156.
61
810/13 Nisan 1408). Bundan sonra Mardin’i Artuklu Devleti elinden alarak Artuklu
Devleti’ne son veren Kara Yusuf halkın şikayetlenmesi üzerine Erzincan’a gelerek
Erzincan’ı Mutahharten’in torunu Şeyh Hasan’dan alarak Erzincan’a kendi
kumandanlarından Pir Ömer’i vali tayin etti.185 Kara Yusuf, 813 / 1410 yılı yazını
atalarının yaşamış olduğu Aladağ’da geçirdikten bir müddet sonra Avnik’e geldi.
Buradan Mutahharten’in torunu olan Şeyh Hasan’ın elinde bulunan Erzincan üzerine
yürüdü ve şehri kuşatarak zapt etti. Bundan sonra Erzincan’ın idaresi Pir Ömer’e
verildi186. Pir Ömer’in başında bulunduğu, merkezi Erzincan olan vilâyet, Tercan ve
Bayburt yörelerini de kapsıyordu187
.
Đlhanlılar’ın mirası için Türkmenler arasında başlayan mücadeleler özellikle KaraKoyunlular tarafından yürütülüyordu. 1380 yılından önce Kara-Koyunlular’ın başında
Bayram Hoca bulunmaktaydı. O, Celâyirliler’den Sürmeli’yi, Eretnalılar’dan ise
Erzurum, Hasankale ve Avnik bölgelerini ele geçirdi188. Bu dönemde KaraKoyunlular’ın merkezi Erzurum idi. Kara-Koyunlu ulusunun lideri Bayram Hoca, 1380
yılında Musul hâkimi olduğu halde vefat etti189
.
Bayram Hoca’nın ölümünden sonra kardeşinin oğlu olan Nâsireddîn Kara
Mehmed, Kara-Koyunlu ulusunun başına geçti190. Bu dönemde Kara Mehmed, Timur
tehlikesi ile yüz yüze kaldı. Bu sırada Avnik, Kara-Koyunlu hâkimiyetinden
muvakkaten çıkmıştır191
.
Nâsireddîn Kara Mehmed’in 1389 yılında ölmesi ile Kara-Koyunlu ulusunun
liderliği Cemâleddîn Kara Yusuf’a geçti192. Kara Yusuf hiç şüphesiz Kara-Koyunlu
ulusunun en önemli hükümdarıdır. Otuz yılı aşkın saltanatı oldukça hareketli geçmiştir.
1388 yılında Timur’un Erzurum dolaylarında görülmesi ile Kara-Koyunlular’ın

185 Bu bahis Neşrî Tarihinden naklen şöyledir. Andan hicretün sekiz yüz yigirmi ikisinde (H 822) diyâr-ı
Rum’da Amâsiyye ve Tokat dayiresinde âşub u fitneler zâhir oldı. Cümlesinden biri Karakoyunlu
Kara Yusuf Azerbaycan’dan Ermen diyarına gelüp, Erzincan’ı alup Pir Ömer’i anda nasp edüp gitti.
(bkz. Neşrî, a.g.e., s. 249.)
186 “Zaferden sonra Mardin’e giren Yusuf Bey orayı kendi ülkesine kattı. Artuklu hükümdarına da
Musulu ikta olarak vererek gönderdi. Bu suretle Mardin ve yöresinde yaklaşık üç asır hüküm süren
Artuklular da sona ermiş oldu. Yusuf Bey buradan sonra Bayburt, Tercan ve Đspir’i de fethederek,
buraları Erzincan valisi Pir Ömer’e verdi.” Đlhan Erdem, “Ak-Koyunlu Devletinin Kurucusu KaraYülük Osman Bey’in Hayatı ve Faaliyetleri (?-1435)”, DTCFD, c. XXXIV, Sa. 1-2, Ankara 1990, s.
102; Ebu Bekir-i Tihranî, a.g.e., s. 54; Aka, Timur ve Devleti, s. 46.
187 Ebu Bekir-i Tihranî, a.g.e., s. 35; Sümer, Kara Koyunlular, s. 101.
188 Konukçu, Selçuklulardan Cumhuriyete Erzurum, s. 105; Küçük, “Erzurum”, DĐA, c. XI, s. 322.
189 Sümer, “Kara-Koyunlular”, ĐA, c. VI, s. 295.
190 Uzunçarşılı, Anadolu Beylikleri, s. 180; Sümer, “Kara-Koyunlular”, s. 295.
191 Küçük, “Erzurum”, s. 322.
192 Ebu Bekr-i Tihrani, a.g.e., s. 36; Sümer, “Kara-Koyunlular”, s. 296.
62
Erzurum ve civarındaki hâkimiyeti kesintiye uğramıştır. Timur’dan çekinen KaraKoyunlu Kara Yusuf ve Ahmed Celâyir, Şam’a çekilmek zorunda kaldılar193
.
Đspanyol seyyah Klaviyo 26 Mayıs Pazartesi günü Deliler Köyü’nden hareket
ederek Aras Nehrinin kenarına muvasalet etmiş ve orada konaklamıştır. “Bu nehir bütün
bu havaiden geçen muazzam bir nehirdir. O gün yolculuğumuz çukurlar ve tepeler
arasından geçti. Ertesi Salı günü (Nadjoy) köyünde istirahat ettik. Sonra Aras nehrinin
kenarından seyahatimize devam ettik. Yol fena ve birçok yerler dimdikti. Bu köyde bizi
hürmetle kabul etti. Ertesi gün diğer bir köyde kaldık. Burada bir tepenin zirvesine
kurulan bir kale vardı. Buradaki dağlar tuzlu idi. Köylerden gelenler buraya uğruyor
buradan tuz alıp yemeklerinde kullanıyorlardı. Artık Sözmari (Surmari) şehrini tarif
edeceğiz. Çünkü bize anlatıldığına göre tufandan sonra ilk inşa olunan yer burasıdır.
Surmari büyük bir şehirdir. Ararat dağı buradan altı fersah mesafeye kadar uzanıyor.
Nuh’un gemisi bu dağın üzerine konmuştu. Aras nehrinin kenarında olan Surmari bir
taraftan derin bir vadiyle çevrelenmekte sonra yüksek dağlarla çevrilmekte ve bu
yüzden şehrin mevkii son derece muhkemleşmektedir. Şehrin kapısı üzerinde kuvvetli
kuleleri olan bir kale bulunuyor. Kalenin bir biri ardında iki kapısı vardır. Hakikaten
bu Surmari şehri tufandan sonra kuru toprak üzerine inşa olunan ilk şehirdir. Şehri
kuranlar Nuh’un oğullarıdır. Buradaki ahalisinin anlatışına göre bundan on sekiz sene
evvel hali hazırda şehre hâkim olan Altınordu’ya mensup Toktamış Han burasını
muhasara ederek gece gündüz bombardıman etmiş on ikinci gün iki taraf anlaşmış.
Toktamış Han’ın gitmesi gerek kendisinin gerek mahiyetinin şehre girmemesi buna
mukabil şehir halkının vergi vermesi kararlaştırılmıştı. Toktamış bu şartları kabul
etmekle beraber şehre mensup muhaliflerden yarısını gürcülere karşı kendisine feragat
etmelerini istemişti. Çünkü Toktamış Gürcülerin Corc namındaki hükümdârıyla
muharebe etmek fikrideydi. Fakat şehrin muhalifleri dışarı çıkar çıkmaz Toktamış
askerleriyle şehre girmişti. Surmari’de çok güzel ve eski mabaniye sık sık tesadüf
edilir194
.
Klaviyo, Eylülün on birinci Cuma günü Viser namında bir kaleye varmış ve
burası hakkında şu bilgileri vermiştir; “Buranın valisi Müslüman bir molla idi. Buradaki
molla bütün fıkıh ahkâmına vakıf âlim bir kimse idi. Molla bizi son derece nezaketle

193 Ali Sinan Bilgili, “Timur Han’ın Azerbaycan Faaliyetleri”, Ölümünün 600. Yılında Emir Timur ve
Mirası Uluslararası Sempozyumu, 26 - 27 Mayıs 2005, Bildiriler, Đstanbul 2007, s. 204-205
194 Klaviyo, a.g.e., s.79-80.
63
karşılamış yemeğe davet etmiş ve Kara Yusuf’un akınları yüzünden ızdırap çektiğini
anlatmıştı. Bu sırada ahalinin çoğu sürüleriyle birlikte kalenin surlarına iltica etmişler
ve bu surette Kara Yusuf’un akınlarından halas bulacaklarını sanmışlardı. Viser’den
hareketimizi müteakip rehberimiz bize Đspir şehrine uğrayacağımızı ve onun hâkimine
arzu hürmet edeceğimizi söyledi.
Đspir hâkiminin adı, Piahacabea idi. Đspir arazisi dağlık olduğu halede son derece
zengin ve bereketlidir. Đspir’e muvasalatımızdan bir gün sonra hâkimi görerek
hürmetlerimizi arz etmiş ona iki sırmalı hilat hediye etmiş sonra onunla birlikte yemek
yemiştik. Öğleden sonra hâkim bizi memleketinden geçirerek bir rehber vermiş ve bu
rehbere bizi Trabzon imparatorunun hududu dâhiline sokmasını söylemişti. Biz de
hareket ettik ve ertesi pazar sabahı son derece dik bir yoldan dağın tepesine doğru
hareket ettik. Đlk dört fersahta çırçıplak topraklar arasından geçerek insanları da
hayvanları da en büyük zahmetlere uğratan kayalar üzerinden geçmiştik. O gün
Gürcistan hududunu geçerek Arakuyel hududuna girdik”
195. Elçilik heyeti Tortum’dan
sonra 16 Rebîülevvel 808 / 11 Eylül 1405 Cuma günü, Tortum ile Đspir arasındaki Viser
(Vicer)196 Kalesi’ne geldiler.
Klaviyo, şehrin hâkimini Molla adı veya unvanıyla zikretmektedir. Viserli
Molla’nın Kara-Koyunlu Yusuf’un baskılarından çekindiğini ve bu esnada Viser
civarında Kara-Koyunluların ezeli düşmanı olan Ak-Koyunlular ile dolu olduğu
anlaşılmaktadır. Elçilik heyeti Viser’den sonra Đspir’e gelmiştir. Bu dönemde Đspir
hâkimi Piahacabea (Pir Hoca Bey / Pir Hacı Bey) idi197
.
Pir Hoca Bey de Viserli Molla gibi Türk asıllı olup Timur’a tâbi idi. Heyet Đspir’e
17 Rebîülevvel 808 / 12 Eylül 1405 Cumartesi günü gelip burada gerektiği gibi

195 Klaviyo, a.g.e., s. 209.
196 Antony Bryer – David Winfield, Viser Kalesi’nin bu günkü Fısirik Kalesi’ne karşılık olduğunu
belirtmektedirler. (Bryer, Anthony – Winfıeld, David, The Byzantine Monuments and Topography
of The Pontos, c. I, Dumbarton Oaks Research Library and Collection, Washington, 1985). Fakat Ali
Murat Aktemur – Đsa Umut Kukaracı, Viser’in Viranşehir harabeleri denilen yer olduğunun belirtirler.
(Aktemur, Ali Murat - Kukaracı, Đshak Umut, Kültür Varlıkları Đle Đspir, Đspir Kaymakamlığı Kültür
Yayınları, Erzurum 2004). Ayrıca Đspanyol elçisi Klaviyo, bir şehirden değil bir kaleden bahseder. Bu
cümleden Viser’in Fısırik Kalesi olma ihtimali yüksektir. Fakat Fısirik Kalesi’nin Kara-Koyunlular’a
uzak olması ve Viranşehir’in 1405 yılında sur ile çevrili olması Viser’in Viranşehir olma ihtimalini
daha da kuvvetlendirmektedir. (bkz Kemal Taşçı, Đspir ve Çevresinin Ortaçağ Tarihi, Atatürk
Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Erzurum 2008, s. 121)
197 Klaviyo, a.g.e., s. 200; Konukçu, Selçuklulardan Cumhuriyete Erzurum, Erzurum Ticaret ve
Sanayi Odası Yardım, Araştırma ve Geliştirme Vakfı Yayını, Yüksek Öğretim Kurulu Matbaası,
Ankara 1992, s. 100; M. Fahrettin Kırzıoğlu, Osmanlıların Kafkas - Elleri’ni Fethi (1451-1590),
TTK, Ankara 1998, s. 22-23, a. mlf, Milli Tarih ve Edebiyatımızda 27 Asırlık Türklük Bölgesi
Đspir, nşr. Ahmed Polat, Hürsöz Gazetesi Yayını, Erzurum 1970, s. 25.
64
ağırlandıktan sonra 18 Rebîülevvel 808 / 13 Eylül 1405 Pazar günü sabahleyin Pir Hoca
Bey’in onlara verdiği rehber ile Đspir’den Arraquiel (Arakuyel)’e geçti198. Burada
Gürcüler olarak isimlendirdiği Gürcüleşmiş Ortodoks Kıpçak Türkleri ile
karşılaşmışlardır. Heyet, 22 Rebîülevvel 808 / 17 Eylül 1405 Perşembe günü Trabzon
şehrine ulaşmıştır.
789 / 1388 yılında Anadolu’ya giren Timur, Đspir bölgesini Erzincan emîri
Mutahharten’e vermiştir199
.

198 Konukçu, Selçuklulardan Cumhuriyete Erzurum, s. 100; Bryer-Winfield, a.g.e., s. 55; Arakuyel
kuvvetle muhtemel Đspir’in kuzey-doğusundaki Çamlıkaya (Hunut) bölgesinde bir yerdir. Trabzon
Đspir’in kuzey-batısında olmasına rağmen, Đspanyol elçi heyeti Kara-Koyunlu Kara Yusuf’un Bayburt
bölgesini ele geçirmiş olmasından dolayı, Çoruh Nehri’nin akışı ile beraber doğuya yönelip daha
sonra Karadeniz sahiline ulaşmıştır. Ancak bu şekilde Đspir-Trabzon arası 4 gün sürmektedir.
199 Erol Kürkçüoğlu, Ortaçağ’da Erzurum (V-XV. Yüzyıllar), Güneş Vakfı Yayınları, Erzurum 2007, s.
125.
65
DÖRDÜNCÜ BÖLÜM
4. Erzincan
4.1. Erzincan’ın Coğrafî Konumu
15. yy.’nin ortalarında Erzincan’a seyahati sırasında uğrayan Jasaphat Barbaro
Erzincan hakkında verdiği bilgilerde şehrin harap bir halde olduğunu belirtmiştir200. Bu
şehrin konumu hakkında da şu ifadeleri kullanmıştır; Bayburt’tan beş günlük yol
mesafesinde Erzincan şehrine ulaşırsınız. Şehri büyüktür. Fakat şimdilerde büyük
bölümü harap olmuştur. Oradan iki mil mesafede güneybatı tarafına doğru sürerseniz
görkemli Fırat ırmağına varırsınız. Orada, on yedi gözlü, tuğladan yapılmış, güzel ve
büyük bir köprüden geçersiniz. Erzincan’dan yola koyulduğunuz da beş gün sonra
Harput’a inersiniz. Trabzon Đmparatoru’nun kızı olan Sultan Hasan Bey’in eşi
201 de bu
şehirde oturur. Şehir müstahkem bir yerdedir. Şehrin sakinlerinden çoğu Rum olup
Hasan Bey’in eşi olan melikeye hizmet ederler202. Uzun Hasan’ın Trabzon
Đmparatorluğuyla akrabalık ilişkisi şu şekilde oluşmuştur. Uzun Hasan Osmanoğlu’nun
büyük kudretinin Đran Padişahının binasını harap edeceğinden korktuğundan Trabzon
Đmparatoru Calo Johannes ile akrabalık kurarak ittifak anlaşmasını güçlendirdi. Onun
kızı Despina’yı Hıristiyan dininde kalması şartı ile eş olarak aldı. Bu Đmparator diğer
kızlarını Lord Nicola Crespo ve Archipelago Dükü’ne nikâhlamıştı203. Caterino Zeno
ise Erzincan’dan bahsederken Küçük Ermenistan olarak bahseder204
.
Marco Polo seyahati sırasında uğradığı Erzincan’dan şu şekilde bahseder;
“Gelelim Büyük Ermenistan’a. Pek büyük bir ülke burası. Büyük Ermenistan’a girerken
sınırda büyük geniş bir şehre varıyorsunuz. Erzincan dünyanın en iyi ve vasıflı kitap
cildinin yapıldığı bir yerdir. Halkı zanaâtkârdır ve çeşitli el işleriyle de
uğraşmaktadırlar. Halkın çoğunluğu Ermeni’dir. Aynı zamanda Büyük Hükümdârlarına

200 Erzincan ayrıca 1165’te depremden harap olmuştur. (bkz. Đbnu’l Ezrak, Meyyafarikin ve Amid
Tarihi (Artuklular Kısmı), s. 148.)
201 Uzun Hasan’ın eşi Trabzon Rum Đmparatorluğu soyundan gelen Despina Hatundur. Uzun Hasan’ın eşi
olan Despina Hatunun kız kardeşinin yeğeni ise, II. Mehmed ve Uzun Hasan mücadelesi döneminde
Venedik Cumhuriyeti tarafından görevlendirilen seyyah Contarini Zen o’dur. Buy açıdan
değerlendirecek olursak Despina Hatun ve Venedikli elçi Contarini Zeno’nun işbirliği Ak-Koyunlu
Devleti ve Osmanlı Devleti mücadelesinde önemli bir role sahiptir.
202 Barbaro, a.g.e., s. 102.
203 Zeno – Contarini, a.g.e., s. 20.
204 Zeno – Contarini, a.g.e., s. 31.
66
bağlıdırlar. Erzincan gibi pek çok büyük şehir var ülkede. Erzincan’da ruhanî liderleri
yaşıyor
205
.
Klaviyo ise Erzincan’ı şöyle anlatır; “Erzincan nehir kenarında olan bir ova
üzerindedir. Bu nehir herkesin bildiği gibi cennetten kaynayan Fırat Nehridir. Şehrin
üzerinde bulunduğu ova geriden bir dağ silsilesi ile çevrilmiştir. Dağların tepeleri karla
örtülü olduğu halde vadilerde kardan bir iz yoktu. Etrafta her yerde bağlı bahçeli
köyler gözüküyordu. Bütün ova buğday tarlaları ile üzüm bağları ile doludur. Adım
başında güzel bahçelere verimli tarlalara tesadüf olunuyordu. Şehir pek geniş değildir
ve kuleli bir duvarla çevrilidir. Şehrin her evinde teraslar vardır. Evlere damdan dama
gidilebiliyor. Şehir çok kalabalıktır ve birçok caddeleri ve meydanları vardır. Buradaki
memurların çoğu zengin adamlardır. Bunlardan başka şehirde birçok muteber ve
zengin tüccâr da bulunuyor”
206. Erzincan, siyasî ve kültürel alanların dışında ekonomik
açıdan da Ortaçağın önde gelen ticaret merkezlerindendi. Ekonomi ahi teşkilatı
sayesinde önemli ölçüde kontrol altında tutulmaktaydı. Ayrıca sıkı bir disiplin
uygulanmaktaydı. Đhtiyaç nispetince her türlü üretim yapılabilmekteydi. Hem iç
piyasaya hem de dış piyasaya yönelik üretim yapan Erzincan’ın dünyaca ünlü
bukranları Avrupa’ya ve Doğu ülkelerine pazarlanmaktaydı. Irak’tan getirilen cam ve
avize parçaları burada işlenerek dünya pazarına sunulmaktaydı. Özellikle 12. yy.’de
dokumacılık ve bakır işlemeciliği ileri düzeyde idi207
.
Erzincan sulak arazilere sahip tarımın gelişmiş olduğu bir şehirdir. Erzincan’da
hububat, meyve ve özellikle kaliteli ve bolca üzüm yetişmekteydi. Ortaçağ’da
Erzincan’ın vergileri 330000 dinar gibi bir miktarı teşkil etmekteydi. Tarımın yanında
Erzincan’da bakır işlemeciliği ve kaliteli kumaş dokumacılığı da önemli ölçüde gelişme
göstermişti.
Seyahati sırasında Irak sultanına bağlı olan Erzincan’ı, Gümüşhane seyahatinden
sonra uğrayan Đbn-i Batûtâ şu şekilde anlatmaktadır. “Irak sultanına bağlı şehirlerden
biridir Erzencan. Bakımlı ve büyüktür. Halkın çoğunluğunu Ermeniler oluşturuyor.
Müslümanlar Türkçe konuşuyor. Gayet muntazam ve canlı çarşıları var. Erzencanî diye
bilinen nefis kumaşlar dokunur burada. Ayrıca bölgenin bakır madenleri de meşhurdur.

205 Polo, a.g.e., s. 20.
206 Klaviyo, a.g.e., s. 71.
207 Tahir Erdoğan Şahin, Anadolu’nun Tarihi Akışı Đçerisinde Siyasî, Ekonomik, Sosyal ve Kültürel
Açıdan Erzincan Tarihi, Erzincan Hayra Hizmet ve Dayanışma Vakfı Yayınları, Erzincan 1985, c. I,
s. 248-252.
67
Bakırdan çeşitli ebatlarda kapkacak ve bizim taraflardaki ayaklı çıradanlıklara
benzeyen şamdanlar yapılır. Bunlara beysus denildiğini belirtmiştik. Burada Ahı
Nizameddin’in tekkesinde kaldık. Nizameddin’in tekkesi benzerleri arasında en güzel
olanıdır. Zaten Nizameddin de ahılar arasında en ileri ve ulu kişi olarak tanınmakta.
Bizi iyi ağırladı”208
.
4.2. Erzincan’ın Türk Hâkimiyetine Girişi
Sultan Alpaslan Komutanlarına Anadolu’nun muhtelif yerlerini almalarını ve
yönetmelerini istemiştir. Erzincan, Kemah ve Şark-i Karahisar’ı emir Mengücek’in209
fetih ve idare etmesini istemiştir. Emir Ahmed Mengücek Gazi buraları fetih edip
beyliğini kurmuştur. Kemah’ı da beylik merkezi yapmıştır. Mengücek Gazi’den sonra
beyliğin başına oğlu Đshak geçmiştir. Đshak Trabzon Dukası Gabras’a mağlup olunca
beylik oğulları arasında paylaşılmıştır210. Mengüceklerin Erzincan’ yerleşmeleri başka
bir kaynakta şu şekilde ele alınmıştır. Geleneksel inanca göre Malazgirt yengisinden
sonra Alpaslan Karasu (Murat Suyu, Yukarı Fırat) ve Çaldı ırmağı vadilerinin fethi için
Mengücek Ahmed Gazi’yi görevlendirmişti. Böyle bir görevlendirmenin yapılmış
olduğu pek kuşkuludur. Bilinen şudur ki Erzincan, Kemah, Divriği, Şebinkarahisar
yöresini ele geçiren bu komutan böylece Mengücek (Mengücik) Oğulları Beyliği’nin
temelini atmış oldu211. Osman Turan ise Mengücekli Ahmed Gazi’nin ve ona bağlı
Türkmenlerin yukarıda zikredilen bölgelere gelişini, Malazgirt Savaşından dokuz yıl
sonraki toplu olarak meydana gelen Türkmen göçü içerisinde değerlendirmektedir212
.
Kemah Kalesi oğlu Melîk Mahmud’a kalmıştır. Birçok kez el değiştiren Kemah
Kalesi Erzincan Emir’i Davudşâh’ın eline geçmişse de onun ölümüyle oğlu Fahreddîn
Behrâmşâh’ın idaresine geçmiştir. Onun zamanında Erzincan mühim bir kültür ve
ticaret şehri haline gelmiştir. Mengücekler ve Selçuklular zamanında Erzincan siyasî ve
iktisadî yönden Anadolu’nun önde gelen merkezi arasındaydı. Şehir özellikle

208 Đbn-i Batûtâ, a.g.e., s. 418.
209 Bu hânedânın müessisi Türk beylerinden Menküçek; Emir Artık, emir Danişmend misillu Malazkirt
harbından sonra (M:1071) Anadolu’yu istilâsı eden ve Ermenilere ve Rumlara ilanı harbeyliyen çete
rüesasından biridir. (bkz. Ali Kemali Aksüt, Erzincan Tarihi, Coğrafî, Đçtimai, Etnoğrafi, Đdari,
Đnsani Tetkikat Tecrübesi, Resimli Ay Matbaası, Đstanbul 1932, s. 52) Mengücük kelimesinin
manası: Mengü Türkçe Ebedi manasına gelmektedir, cik küçültme ekidir. Bu devletin kurucusu kabul
edilen Mengücük Gazi hakkında bilgilerimiz çok azdır. Eldeki bilgiler rivayetlerden ileri geçmiyor.
(bkz. Merçil, a.g.e., s. 274.)
210 Şahin, a.g.e., s. 210-211.
211 Umar, a.g.e., s. 90-91.
212 Turan, Doğu Anadolu Türk Devletleri Tarihi, s. 55-57.
68
Mengücekli Behrâmşâh devrinde büyük çapta imar edilmişti. Mengücekli idaresinde
kültür açısından da ileri bir seviyeye gelen Erzincan’da bu dönemde pek çok eser
meydana getirildi213. Melik Fahrettin medresesi, Daruşşifa, Kaledibi Kümbeti ve
Behrâmşâh Türbesi bu önemli eserler arasındadır. Erzincan kalesi de esas şeklini
Mengücekler zamanında almıştır. Erzincan’da Mengücekler adına kesilmiş paralara da
rastlanmaktadır214. Behrâmşâh’ın hükümdârlığıyla birlikte Erzincan beyliğin kesinlikle
payitahtı oldu. Bu yer değişikliği sadece Behrâmşâh’ın 1142’deki taksimatta Erzincan
koluna mensubiyetinden değil, aynı zamanda çağın şartlarının gereğidir de. Her şeyden
evvel Erzincan kentinin coğrafî mevkii kapalı bir mahal özelliği gösteren Kemah’a
nazaran gelişmelere karşı daha elverişlidir. Her türlü ticarî ve siyasî amaçla yapılan
yolculuklarda giderek Erzincan’ın ehemmiyeti daha da artmış, yoğun bir güzergâh
merkezi olmuştur. Ancak, bilhassa askeri yönden önemini hala muhafaza eden
Kemah’ında özel bir statü içerisine sokulması gerekmekteydi. Bu sebeple Behrâmşâh
oğlu Selçukşâh’ı orada yönetici olarak görevlendirmiştir215. Mengücekli Ahmed Gazi
Erzincan, Kemah, Divriği ve Şebinkarahisar’ı egemenliğine alıp Kemah merkezli bir
Beylik kurmuştur. Bu beyliğin merkezinin Kemah olması bazı özel faktörlere
dayanmaktadır. Kemah’ın bu kadar ünlü olmasının sebebi Malatya-Divriği-Sivas ticaret
yolu üzerinde olmasıdır. Harput-Çemişkezek-Dersim yollarının da kavşak noktasında
olan Kemah’ın çok müstahkem bir kalesi olup arazi şartları nedeniylede savunması da
çok kolaydır. Kemah bu stratejik ve ticarî öneminden dolayı Mengücek Beyliğinin
merkezi olmuştur216
.
Mengücekli Beyliği, kuruluşundan itibaren Bizans ve Haçlı seferleriyle yoğun bir
şekilde mücadele etmiştir. Mengücek Beyi Ahmed Gazi ölünce yerine oğlu Đshak Bey
geçmiştir. Beyliği uzun süre yöneten Đshak Beyden sonra tahta kardeşi Melîk Mahmûd
geçmiştir. Ancak Đshak Bey’in oğulları Melik Mahmut’u tanımayarak Beyliği Đkiye
bölmüşlerdir. Davutşah Erzincan-Kemah’ta kardeşi Süleymanşah ise Divriği’de
egemenlik kurmuştur. Đşte bu siyasî bölünme Kemah’ın önemini oldukça fazla
yitirmesine neden olmuştur ve Kemah sonunda Erzincan’a bağlanmıştır. Ancak daha

213 Özellikle Behrâmşâh ve oğulları döneminde Erzincan’da ağırlığı olan bir ilim ehlinin varlığı daha
sonraki yıllarda da ağırlığını göstermiş özellikle Mevlevilik hareketleriyle kaynaşık bir vaziyet arz
etmiştir.
214 Miroğlu, “Erzincan”, DĐA, c. XI, s. 399.
215 Şahin, a.g.e., s. 210-211.
216 Necdet Sakaoğlu, Türk Anadolu’da Mengücekoğulları, Yapı Kredi Yayınları, Đstanbul 2005 s. 180.
69
sonra Fahrettin Behramşah Amcası Süleymanşah’a karşı çıkarak Erzincan’ın yönetimini
eline almış be beyliği tekrar geliştirmeye başlamıştır217
.
Anadolu Selçukluları ve Mengücekliler döneminde oldukça önemli bir ticaret ve
tarım şehri olan Erzincan, Anadolu’yu Đran’a bağlayan ticaret yolu üzerinde olması ve
sulak tarım arazilerine sahip olması onu daha da geliştirmiştir ve Anadolu’nun
Ortaçağdaki en önemli merkezlerinden biri haline getirmiştir.
4.3. Kara Yusuf’un Faaliyetleri ve Erzincan
Kara-Koyunlu Devleti’nin asıl kurucusu ve Türk tarihinin de en mühim
simalarından olan Kara Yusuf 1410 (H. 813) senesinin ilk aylarında yazı geçirmek için
Aladağ’a gitmiş ve oradan da Avnik’e gelmişti. Burada bulunduğu sırada birçok
kimseler Erzincan hâkimi olan Şeyh Hasan’ı ona şikâyette bulunmuştular. Bunun
üzerine kuvvetlerini alarak Erzincan üzerine yürüyen Kara Yusuf, kendi hâkimiyet
sahasına aldığı Erzincan’ı Pir Ömer’e verir. 1410 yılının ilk aylarında vaki olan bu
hadiseden sonra on yıllık bir süre Kara-Koyunluların meşru yönetim devresi açılır218
.
Kara-Koyunlu ve Ak-Koyunlular tarih sahnelerine çıkışlarından siyasî varlıklarının
sonuna dek devamlı olarak birbirleriyle mücadele halinde olmuşlardı. Bu mücadelenin
başlıca sahası Doğu ve Güney Doğu Anadolu, özelikle de Erzincan ve çevresi olmuştur.
Erzincan ve çevresi bu mücadeleden dolayı tarihin bazı dönemlerini istikrarsız olarak
geçirmiştir. Ama hiçbir zaman siyasî, kültürel ve ekonomik etkinliğini yitirmemiştir.
Đspanyol seyyah Klaviyo, seyahatinin dönüşü sırasında bu mücadele anlarından birine
denk gelmiştir. Erzincan yolu üzerinden dönüş yoluna devam etmek isteyen ünlü
Đspanyol seyyahı Kara Yusuf’un Erzincan’daki mücadelesinden dolayı buradan
dönmeyi tehlikeli bulmuş ve güvenliği açısından daha emin bir yol seçerek yönünü
değiştirmiştir. Dönüş yolunu değiştirmek zorunda kalan seyyah bunun üzerine sola
düşen yola sapmıştır219
.
Klaviyo seyahatinin bu tehlikeli anını şu şekilde anlatmaktadır; “Şimdi sola
döndük ve cenubu garbiye giden yolu tuttuk. Salı günü Huy’dan hareket ederek bütün
gece yol aldık. Çarşamba günü bir otlakta durakladıksa da ancak atlarımıza arpa
verecek kadar istirahat ettik. Daha sonra yolumuza devam ile Perşembe günü bir kaleye

217 Sakaoğlu, a.g.e., s. 180.
218 Şahin, a.g.e., s. 407.
219 Klaviyo, a.g.e., s. 69.
70
vardık. Bu kaledekiler, Prens Ömer’in tebaasından idiler. Bu kalenin cenubunda
bulunan bir köy Türk olan Müslümanlara aitti. Bunlar Türkistanlı idiler. Etraftaki
araziye hâkim oldukları komşularıyla iyi geçinmekteydiler. Buraların toprakları son
derece zengindir. Buraya vardıktan sonra Kara Yusuf’un Erzincan muhasarasını
kaldırdığını haber aldık. Kara Yusuf’un askerleri bizim yolumuzun üzerindeydiler. Bunu
anlamak için adamlarımızın birini ileriye gönderdik ve etrafı tecessüs etmesini istedik.
Cuma günü geri dönen bu adam yolun açık olduğunu söyledi. Biz de hemen hareket
ederek büyük bir köye yakın tarlalarda konakladık. Yolda gidiyorken Kara Yusuf’un
yaklaştığını ve adamlarının etrafı yağma ettiklerini haber aldık. Kara Yusuf o sıralar
Erzincan muhasarasını gerçekleştirmekteydi”. Kara Yusuf yaz mevsimini Aladağ’da
geçirmiş ve güz başlarında Tebriz’ dönmüştür. Pir Ömer ve Đlyas-i Döğer’in kumandası
altındaki Şeki hâkimi Seyyid-i Ahmed’in üzerine bir ordu göndermişti.220 KaraKoyunlu kumandanları vuruşmaya hazırlanmış olan Şeki hâkimine saldırma cesaretini
göstermeyerek Şirvan’ın bazı yerlerini talan ederek Tebriz’e dönmüşlerdir. Şaban ayının
10’unda (18 Aralık) Sultan Ahmed’in elçisi Tebriz’e gelerek hükümdârının yaylak
olmak üzere Hemedan yazısının kendisine bırakılmasını istediğini bildirmişse de Kara
Yusuf bu ret edip Ahmed-i Celâyir’in elçisini geri göndermiştir. Aynı ayın sonlarında
Van hâkimi Melik Đz ud-din Şir, münasip armağanlar ile Tebriz’e Türkmen beyinin
katına gelerek tazimlerini sundu. Bu sırada Kara Yusuf Şirvan taraflarına yeniden
kuvvet göndermek istiyordu. Oldukça dirayetli bir insan olan Melik Đzzeddîn Şir siyasî
vaziyetin münasip olmaması fikri ile buna mani olmuş ve Kara Yusuf ile Şirvan Şah
Şeyh Đbrahim’in aralarını bularak onları bastırmıştır. Kışı Tebriz’de geçiren KaraKoyunlu beyi bahar başlarında, Zilkade’nin 10’unda (16 Mart 1940), Kazvin yöresinin
Kiyamerd-i Talikanî tarafından yağma edildiğini öğrendi. Fakat çok geçmeden Bistam
Beyi bunları bozguna uğratarak kaçmaya mecbur etmiştir. 1410 (H. 813) yılı başlarında
Kara Yusuf yazı geçirmek üzere yine Aladağ’a gitmiştir. Aladağ’dan Avnik’e gelen
Kara-Koyunlu Beyi Kara Yusuf burada birçok kimsenin Erzincan hâkimi
Mutahharten’in Şeyh Hasan’dan şikâyet etmeleri üzerine bu şehre yürüyerek onu
muhasara altına aldı. Şeyh hasan 45 gün Kara Yusuf’un kuşatmasına dayandıktan sonra
teslim oldu. Kara Yusuf Şeyh Hasan’a Erzurum bölgesindeki kalelerden birini vererek

220 Ebu Bekr-i Tihrani, a.g.e., s. 54-55.
71
Erzincan’a sadık ve fedakâr adamlarından Pir Ömer’i vali tayin etti. Bu fetih 1410 (H.
813) yılının ilk aylarında olmuştu221
.
Kara-Koyunlular mezhep cihetinden müfrit Şîî ve hatta Bâtınî olduklarından
dolayı gerek Memlûk Devleti ve gerek Ak-Koyunlular ve diğer Sünnî mezhebe mensup
devletler bunların aleyhtarı idiler; bilhassa da Ak-Koyunlular ile mücadelelerinin
sebeplerinden biri de aralarındaki mezhep farkıdır. Mamafih bunlar Bâtınî olmalarına
rağmen zevahiri muhafaza için paralarında kelime-i şahadet ve çihar-yar isimlerini
muhafaza etmişlerdir.222 Kara-Koyunlular zamanında Şîîlik faaliyetleri yaygınlaşmıştır.
Azerbaycan ve Anadolu’da Şeyh Cüveyd-i Safevî’nin başarılı faaliyetleri, Huzistan’da
Muşa’şaların hareketleri, Şiiliğin silahla yayılmaya çalışıldığının en önemli
delillerindendir. Yar Ali gibi Kara-Koyunlu hânedânında Hz. Ali’ye karşı şuurlu bir
sevginin mevcut olduğu söylenebilir. Ancak Kara Yusuf, Đskender ve Cihânşâh’ın
paralarında dört halifenin isimleri görülür. Ayrıca çağdaş Ak-Koyunlu, Memlük ve
Timurlu kaynaklarında Kara-Koyunlu hükümdârlarının Şiîliğe meyilleri olduğu
hakkında bir kayda rastlanmamaktadır223
.
Kara-Koyunlular ve Ak-Koyunlular arasındaki mezhep kavgasına dönük çatışma
sebebiyle Kemah gibi mühim bir kale bu iki devlet arasında sürekli el değiştirmiştir.
4.4. Moğol Đstilâsında ve Sonrasında Erzincan
Bütün dünyayı sarsan ve sadece doğuyu değil batıyı da yakından ilgilendiren
Moğol istilâsı Anadolu’da oldukça fazla hız kazanmıştır. Önüne gelen her şeyi adeta
yok eden Moğollar katliama ara vermeden devam etmişlerdir. Kafkaslardan itibaren
devam eden istilâsı Anadolu’ya uzanmıştır. Moğollar Anadolu’yu işgale Erzurum’da
katliam yaparak devam etmişler ve önlerinde güçlü bir ordu bulamayınca ilerlemeye
devam etmişlerdir. Sivas ve Kayseri’de katliama devam etmişlerdir. Kayseri’de
Türkmenlerin direniş göstermesi katliamı daha da arttırmıştır. Dönüşte Erzincan’ı da
yağma eden Moğollar Azerbaycan’daki Mugan ordugâhına çekilmişlerdir.224
Anadolu’nun Moğol tehlikesiyle karşı karşıya kalması dolayısıyla II. Kılıç Arslan,
Danişmedliler ve Mengüceklileri kendi himayesine almıştır. 1243 Kösedağ savaşından

221 Sümer, “Kara-Koyunlular”, ĐA, c. VI., s. 82-83.
222 Uzunçarşılı, a.g.e., s. 186.
223 Sümer, “Karakoyunlular”, DĐA, c. XXIV., s. 438.
224 Đbn Bîbî, Selçuknâme, s. 151; Turan, Selçuklular Zamanında Türkiye, s. 449.
72
sonra yapılan anlaşma gereği Erzurum, Bayburt, Erzincan ve Kemah uzun bir süre
Selçuklular’ın elinde kalmıştır. Daha sonra Kemah, Eretna Beyliği’nin eline geçmiştir.
Eretna’nın vasi ve mahsuldar ülkesi Çobanîlerin matmahi nazarı olmuştu. Şeyh Hasan
nihayet Eretna ile Sivas civarında çarpıştı225
. Đlhanlı Devleti’nin son yıllarında
yönetimde gücünü arttıran ve Ebu Said Bahadır Han devrinde devleti elinde tutan Emir
Çoban’ın oğulları ve torunları, Ebu Said’in çocuk bırakmadan ölümünden sonra
devletin yıkılması sürecinde, Azerbaycan’dan Anadolu’ya kadar olan coğrafyada
idareyi ellerinde tutmaktaydılar226. Emir Çoban, Moğollar’ın en önemli kabilelerinden
Sulduslar’dandır227. Emir Çoban 1314 yılında Anadolu Umumî Valiliği’ne atanmış ve
Anadolu’da asayişi sağlamıştır. Daha sonra Emir Çoban, 1317 yılında yerine oğlu
Timurtaş’ı Anadolu Umumî Valiliği için bıraktı228. Kendisi de Emirü’l-Ümeralığa
atandı. Emir Çoban’ın oğlu Timurtaş, 1332 yılında kendini mehdi ilan etti229
.
Erzurum ve civarında Çobanlı hâkimiyeti 1340 yılında Timurtaş’ın oğlu Şeyh
Hasan tarafından sağlandı230. O, 1340 yılında Sutaylılar’ın hâkim olduğu Hasankale’yi
zapt etti231. Bir ay boyunca Erzurum’da kalan Çobanlı Küçük Şeyh Hasan, halkta korku
yarattı. 1343 yılında Đbrahimşâh’ın Hacı Togay’ı öldürmesiyle Doğu Anadolu’da
Çobanlı Şehy Hasan’a rakip olacak kimse kalmadı.
Şeyh Hasan Çobanî, Anadolu’nun tasarruf hakkının babasından kendisine
geçtiğine inanmaktaydı. Bu sebeple Eretna’nın kendine ait bazı yerleri ele geçirmesini
bahane eden Çobanlılar harekete geçti. Çobanlı Şeyh Hasan, Tebriz’den Süleyman Han
emrinde bir orduyu Anadolu’ya gönderdi. 1343 yılında Erzincan ve Sivas arasındaki
Karanbük232 mevkiinde yapılan savaşta Eretna, Süleyman Han’ın ordusunu yenerek

225 Aksüt, a.g.e., s. 65.
226 Muammer Gül, “XIII.-XV. Yüzyıllarda Anadolu Türkleri ile Trabzon Đmparatorluğu Arasındaki
Đlişkiler”, Fırat Üniversitesi, Sosyal Bilimler Dergisi, c. XIII, Sa. 2, Elazığ 2003, s. 99-100.
227 Ş. Cem Tuysuz, Đlhanlılar Devrinde Çobanoğulları (Sulduslar), Atatürk Üniversitesi, Sosyal
Bilimler Enstitüsü Basılmamış Doktora Tezi, Erzurum 2004; Đsmail Hakkı Uzunçarşılı, “Emir Çoban
Soldoz ve Demirtaş”, Belleten, c. XXIX, Sa. 129, Ankara 1967, s. 601- 646.
228 Mustafa Demir, Türkiye Selçukluları ve Beylikler Devrinde Sivas Şehri, Sakarya Kitabevi
Yayınları, Sakarya 2005, s. 59-60.
229 Kerimüddin Mahmud-i Aksarayî, Müsameretü’l-Ahbar, çev. Mürsel Öztürk, TTK. Ankara 2000, s.
246-254.
230 Cevdet Küçük, “Erzurum”, DĐA, c. XI, s. 322.
231 Konukçu, Selçuklulardan Cumhuriyete Erzurum, s. 86.
232 “Çobanlı Şeyh Hasan, Eretna’nın hükümet merkezi olan Sivas’ı kuşatarak, şehri zapt edip,
Anadolu’da Eretnalılar hâkimiyetine kesin bir şekilde son vermeyi plânlamış ve Süleyman Han
komutasındaki ordusuna da bu direktifi vermiştir. Şeyh Hasan Çobanî’nin hakkındaki bu plânını,
yerinde ve zamanında öğrenen Eretna , Süleyman Han idâresindeki Çobanlı ordusunu, Sivas’a
ulaşmadan, daha çabuk hareket ederek, düşman ordusunu Sivas’dan daha ileride bulunan bir ovada
73
önemli bir zafer kazandı (20 Receb 744 / 19 Kasım 1343)233. Bu savaş Eretnalılar için
çok önemli bir dönüm noktası olmuştur. Şeyh Hasan’ın, karısı Đzzet Mülk tarafından
öldürülmesi üzerine Eretnalılar üzerindeki Çobanlı baskısı sona ermiş oldu234
.
Eretna Beyliği Orta Anadolu’da Ebu Said Bahadır Han’ın ölümünden sonra 14.
yy. ortalarına doğru kurulmuş olan bir beyliktir.235 Eretnaoğulları, diğer devletler gibi
Moğol asıllı değil Türk asıllıdır236. Bu hânedân’ın kurucusu Alâeddîn Eretna, Uygur
asıllıdır237. Eretna Sivas’ı elinde bulundurmaktaydı. O, Çobanlı Timurtaş’ın ölümü
üzerine Celâyirli Şeyh Hasan’ı metbû tanımıştır. Şeyh Hasan, Ebu Said’in ölümü ile
1335’te Đran’a gidince Anadolu işleri ile ilgilenmesi için Eretna’yı bırakmıştı. Bu olay
Eretna’nın Anadolu’da bağımsızlığını ilan emesi için uygun ortamı oluşturdu.238
Bu beyliğin kurucusu Alaaddîn Eretna, Uygur Türklerinden olup Moğollar’ın
Anadolu valisi Timurtaş’ın maiyetinde idi. Eretna Timurtaş’ın kız kardeşi ile evlenerek
onunla akraba olmuştu. Timurtaş, Anadolu’yu istilâsı ile yayılma hareketine girişmiş
fakat babası Emir Çoban’ın Đlhanlı hükümdârı Ebû Sâid Bahadır (1317-1335) ile
arasının açılması neticesinde Mısır’a kaçmış ve yerine Eretna’yı vekil bırakmıştı239
.
Emîr Çoban’ın Ebû Sâid ile arasının açılması şu şekilde olmuştur. Moğolların Sulduz
kabilesine mensup olan Emîr Çoban, Hülâgû’nun büyük kumandanlarından Turan
Toyan’ın torunu idi. Olcaytu (Hudabende) Han’ın arka arkaya iki kızıyla da (Davlandı
ve Satıbük) evlenen Çoban, siyasetin ipini eline alacağı günleri beklemeye başladı; O
artık hem Đlhanlı Hükümdârı Ebû Sâid’in kaynı hem de genelkurmay başkanı gibiydi.
Bu dönem, Đlhanlıların için için kaynadığı bir zaman dilimiydi. Vezir Alişah onu

karşılamıştır. Tarihin en kanlı meydan muharebelerinden birinin geçtiği bu ova, Sivas-Erzincan
arasında: “Karanbük/Kerenbük/Gerenbük/Kesenbük” denilen bir yerdir.” (Göde, Eratnalılar, s. 54).
233 Đsmail Hakkı Uzunçarşılı, “Sivas - Kayseri ve Dolaylarında Eretna Devleti”, Belleten, c. XXXII, Sa.
126, Ankara 1968, s. 169; a. mlf, Anadolu Beylikleri, Kara Koyunlu ve Ak Koyunlu Devletleri, TTK,
Ankara 1988, s. 156-157.
234 Sümer, “Anadolu’da Moğollar”, SAD. c. I, Ankara 1969, s. 102-103; Gül, a.g.e, s. 108, Göde,
Eretnalılar, s. 54-55.
235 Eretnalılar hakkında ayrıntılı bilgi için bkz. Göde, Sultan Alâeddin Eretna, KTB Yayınları, Ankara
1990; a. mlf, “Eretnaoğulları”, DĐA, c. XI, s. 295-296; Uzunçarşılı, “Sivas - Kayseri ve Dolaylarında
Eretna Devleti”, Belleten, c. XXXII, Sa. 126, Ankara 1968, s. 161-189; a. mlf, “Eretna”, ĐA, c. IV, s.
309-310; Clifford Edmund Bosworth, Doğuşundan Günümüze Đslam Devletleri Tarihi, trc. Hande
Canlı, Kaknüs Yayınları, Đstanbul 2005, s. 312.
236 Yaşar Yücel, Anadolu Beylikleri Hakkında Araştırmalar Eretna Devleti - Kadı Burhaneddin ve
Devleti - Mutahharten ve Erzincan Emirliği, c. II, TTK, Ankara 1991, s. 5
237 Sümer, “Anadolu’da Moğollar”, SAD, c. I, s. 21; Göde, “Eratnalılar Hâkimiyetinde Bayburt”, Türk
Tarihinde Kültüründe Bayburt Sempozyumu, 23-25 Mayıs 1988, Bayburt Hizmet Vakfı Yayınları,
Ankara 1994, s. 349.
238 Taşcı, a.g.t., s. 116.
239 Merçil, a.g.e., s. 293-294.
74
ortadan kaldırmak istediyse de oğlu Hasan ile kaçmayı başardı. Bu arada yeniden Ebû
Sâid’le arayı iyileştiren Çoban bu sefer Anadolu’da istiklal ve Mehdilik davasına kalıp
Mısır Memlüklüleri ile irtibat kurmak isteyen oğlu Timurtaş’la uğraşmaya başladı. Daha
sonra Ebû Sâid Han, Emir Çoban’dan kızı Bağdat Hatun’u istedi; ama kız meşhur bir
kumandan’ın; Akbuğa’nın soyundan gelen Emir Hasan (gelecekte Celâyir Devleti’ni
kuracak olan Büyük Hasan) ile evliydi. Çoban ziyadesiyle müşkül bir duruma düştü;
hasım siyasîlerin kulis ve ispiyon faaliyetlerine rağmen bir Horasan seferi icad ederek
yine Ebû Sâid’le ihtilafa düşmekten kurtuldu ama şimdi de öteki oğlu Dımaşk Hoca,
Ebû Sâid Han’ın bir odalığıyla gizliden gizliye ilişki kurduğu için ihbar edildi. Küplere
binen Ebû Sâid, derhal Dımaşk Hoca’yı idam ettirdi ve Çoban’ın ne kadar akrabası
varsa her birinin darağacına gönderilmesini emretti. Artık diyar diyar kaçan Çoban
ihanetlere uğradı ve Ekim 1327’de başı kesildi240
.
Emîr Çoban’ın düşmesiyle dokuz oğlundan bazılarının da akıbetleri taayyün etti.
En büyükleri Hasan, evvelce Hârezm civarındaki bir savaşta ölmüştü; Timurtaş KüçükAsya’da bir kaleye kapanmış, mısır sultanıyla müzakerede buluyordu. Ebû Sâid’in
ricası üzerine Timurtaş Ağustos 1328’de (H. Şevval 728) Memlüklüler eliyle idam
edildi. Temür Boğa’ya kesik başın gönderildiği rivayeti edilmektedir. Nihayet Mahmud
da Gürcistan’da adamları tarafından tevkif edilerek Tebriz’e gönderilmiş orada idam
edilmiştir241
.
1328 yılında, Timurtaş’ın yerine büyük Şeyh Hasan Celâyiri Anadolu valisi tayin
edildi. Eretna memleket işlerini iyi bildiğinden yine iş başında kaldı. Ebû Sâid
Bahadır’ın evlat bırakmadan ölümü üzerine meydana çıkan karışıklıklardan
faydalanarak Moğol ülkesinde kendisine bir yer kapmak isteyen Büyük Şeyh Hasan
Đran’a gitmiş ve Alaaddîn Eretna Anadolu’da onun vekili olarak kalmıştır. Daha sonra
Irak’ta yerleşen Büyük Şeyh Hasan’dan ümidini kesen Eretna, Memluk Sultanı Melîk
Nâsır’a (1309-1340) müracaatla onun himayesine girmiştir. (1338) Azerbaycan’da
durumu kuvvetlenen Timurtaş’ın oğlu küçük Şeyh Hasan’ın itaat teklifini Eretna kabul
etmedi. Küçük Şeyh Hasan ise Anadolu’nun Doğusunu alarak beraberinde hükümdâr
ilan ettiği Süleyman ile Eretna’nın üzerine yürüdü242
.

240 Đbn-i Batûtâ, a.g.e., s. 302-303.
241 Spuler, a.g.e., s. 141.
242 Merçil, a.g.e., s. 293-294.
75
Bu kanlı muharebe, Sivas ile Erzincan arasında kâin Đğri Bük denilen ovada vukua
geldi. Çobanîler mağlup ve müdemmer, Eretna ise naili zafer oldu. 744 (1343). Bu
muzafferiyet, Eretna’nın mebdei istiklali sayılır. Eretna kendisine büyük bir nüfuz ve
haysiyet kazandıran Đğri Bük zaferinden sonra, Sultan Reşidüddîn Eretna Han ünvanını
takınarak Kayseri ve Sivas’ı payitaht ittihaz etmişti. Đstiklaline engel gördüğü ümerâyı
cebren kendisine inkıyaz ettirdi. Nüfuzu Şark-î Karahisar, Canik, Erzincan vilayetlerine
de cari oldu. Tokat emiri Zeyenüddin Tuli beyin uhdesine verdi243. Savaşlardan, talan
akınlarından bıkıp yılmış olan halkı adaletli yönetimiyle kendine bağlayan Emîr
Eretna/Ertena, Sivas, Kayseri, Niğde, Aksaray, Ankara, Tokat, Amasya, Şebinkarahisar,
Erzincan yöresine egemendi. Ölümünden (1352) çok sonra, 1381’de Beyliğin yönetimi
Kadı Burhâneddîn Ahmed’in eline geçti; o dönemim olayları anlatılırken Beylik artık
Kadı Burhaneddîn Devleti diye anılır244
.
1332 yılında Anadolu’yu gezmeye başlayan seyyah Đbn-i Batûtâ Sivas’ın Eretna
Beyliğine Bağlı bir Irak şehri olduğunu belirtir. Irak Sultanının Anadolu ülkelerindeki
vekili Alaaddîn Eretna Bek tarafından idare ediliyordu. Đbn-i Batûtâ Sivas’ı şu şekilde
anlatır; “Bu şehir de Irak’a bağlıdır. Irak ülkesinin en büyük şehirlerinden birdir.
Tahsildâr ve büyük kumandanlar orada oturuyorlar. Şehir pek düzenli ve bakımlı olup
geniş caddelere sahiptir. Çarşıları fevç fevç insanla dolup taşıyor. Burada medrese
tarzında inşa edilmiş Daru’s Siyade (Seyyidler Konağı) denilen büyük bir bina var ki
sadece peygamber soyundan gelen misafirler ağırlanıyor; yani Nakibüleşraf bu konakta
oturmaktadır. Misafir kalan şerife konakladığı sürece yiyeceği içeceği mumu ve
kullanacağı eşyası verilir; yola çıkarken de yol harçlığı gönderilir. Şehre yaklaştığımız
zaman bizi Ahı Bıcakci (Bıçakçı) Ahmed’in yoldaşları karşıladı. Bunlar kimi yaya, kimi
atlı olup kalabalık bir grup halindeydiler. Onlardan sonra Ahı Çelebi’nin yoldaşları çıktı
karşımıza. Ahı Çelebi Ahıların ileri gelenlerinden olup rütbece Bıcakçi’den üstündür.
Bunlar kendilerinde misafir olmamı istedilerse de ilk gelenlerin önceliği ve ricasından
ötürü bu isteği yerine getirmek mümkün olmadı”245
.
Erzincan emirliği Eretna hâkimiyetinden sonra Mutahharten’in (Mutahharten)246
eline geçmiştir.247 Erzincan, Bayburt, Kemah, Đspir, Erzurum ve Tercan Onun

243 Aksüt, a.g.e., s. 65.
244 Umar, a.g.e., s. 139.
245 Đbn-i Batûtâ, a.g.e., s. 416.
246 Ali Kemali Aksüt, Erzincan adlı eserinde bu kişinin asıl adının Mutahharüddin Tayarten olduğunu
kaydetmiştir. Ancak Erzincanlıların Tahartan olarak telaffuz ettiğini de belirtmiştir.
76
memleketi idi.248 Yıldırım Bayezid, Mutahharten’in kendisine tabi olmasını istemiş
fakat bunu Erzincan Emiri Mutahharten kabul etmemiştir. Bayezid Erzincan’ı
Mutahharten’in elinden almış ve kendisine tabi olması şartıyla geri vermiştir. Fakat
Kemah Kalesini vermeyerek burası için muhafız görevlendirmiştir. Mutahharten’in
ailesini rehin ederek Bursa’ya getirmiştir. Onun Orta Asya’ya avdetinden sonra
Mutahharten torunu Yar-Ali zamanında Ak-Koyunlu hükümdârı Kara Yülük Osman’ın
eline geçmiştir249. Bunun torunu meşhur Uzun Hasan Erzincan Kalesini tamir etmiş ve
şehir bunun devrinde yeniden çok şenlenmiş ise de Mehmed II.’nin 1573’te Uzun
Hasan’ı Otlukbeli’nde mağlup etmesi üzerine Erzincan bir müddet yerli sergerdelerin
elinde kalmıştır. 16. yy. başlarında Safeviler’in istilâsına uğrayınca halkın bir kısmı
garba doğru kaçmak zorunda kalmıştır. Erzincan ve havalisi nihayet 1414 (H. 920)
yılında Selim I tarafından harpsiz olarak Osmanlı ülkesine katılmış ve Erzurum
eyaleti’ne bağlı bir sancağın merkezi olmuştur250
.
Timur Bağdat tarafındaki fetihlerini tamamlayınca Anadolu’ya yönelmiş ve bir
kısım beylere mektuplar göndermiştir. Erzincan Emîri, Karamanoğlu, Dulkadıroğlu,
Kara-Koyunlu ve Ak-Koyunlu Begleri ile Sivas-Kayseri hâkimi Kadı Burhaneddin’e251
mektuplar göndererek, itaat etmelerini istemiş, Memlük Sultanı Berkuk’a kalabalık bir
elçi heyeti göndermişti. O, daha gelecek cevapları beklemeden ileri harekâtına devam
ile Kerkük, Altınköprü, Erbil, Musul, Mardin ve Diyarbekir’i feth edip, Van gölünün
kuzeyindeki Aladağ’a gelmişti. Buradan Doğu Anadolu’nun çeşitli yerlerini fetih için
asker sevk eden Timur252, kendisi de Üçkiliseye geldi. Burada iken Erzincan Emiri
Mutahharten (bazı kaynaklarda Mutahharten olarak kaydedilir) gelerek bağlılığını
bildirdi253
.
Klaviyo Erzincan valisi Mutahharten hakkında şu bilgiyi vermektedir; “Eskiden
Erzincan’da Mutahharten namında büyük bir prens vardı. Bu prens, Erzincan ile

247 Yıldırım Bayezid Sivas’ı alıp oğlu Süleyman’a vermiş ve oradan Erzincan’a geçmiştir. O vakit
Erzincan emiri Taharten (Mutahharten)’dir. (bkz. Oruç Bey, a.g.e., s. 44.); Evvel emrden mukabil
oldukları gibi Bayezid Han tarafından Tatar hain oldu. Zira Erzincan Begi kim, Taharten’dür.
Eretne’nün kardaşı oglıydı. Bes kendü begleri oglıydı.(bkz. Neşrî, a.g.e., s. 160.)
248 Ebu Bekr-i Tihrani, a.g.e., s. 36.
249 Yücel, a.g.e., s. 52.
250 Darkot, “Erzincan”, s. 339.
251 Yaşar Yücel, Timur’un Ortadoğu-Anadolu Seferleri ve Sonuçları, TTK, Ankara 1989, s.8.
252 Đranlıların Timur-leng, Türklerin Aksak Timur, Avrupalılar ise Tamalane diye adlandırmaktadırlar.
Doğum tarihi H. 25 Şaban 736/M. 9 Nisan 1336’dır. (bkz. Mustafa Kafalı, “Timur”, Đslam Âlemi
Tarihi Coğrafya, Etnografya ve Bibliyografya Lügatı, MED 1974, s. 338.)
253 Đsmail Aka, Timur ve Devleti, TTK, Ankara 1991, s. 19-20.
77
havalisinde hâkim bulunuyordu. Mutahharten ölümü sırasında meşru bir vâris
bırakmamıştı. Mumaileyhin zevcesi, Trabzon Đmparatoru’nun kızı idi. Fakat Erzincan
Prensi ölümünden bir müddet önce hâlihazırda bize her türlü ikramı gösteren Erzincan
Valisinin kendi oğlu olduğunu öğrenmiştim. Bu yüzden bu zatın Erzincan havalisinde
hükümdâr olması ve mevkiini sükûnetle işgal etmesi icap ediyordu. Hâlbuki böyle
olmamış. Mutahharten’in hemşirezâdesi Şâh Ali ülkeye tevarüs edecek meşru bir varis
bulunmadığını ileri sürerek bu makamı zapt etmişti. Timur tarafından esir edilen iki
asilzade Şah Ali’nin taraftarlarındandır. Timur, Bayezid ile harp ederek onu mağlup
ettikten sonra, şafka doğru geri dönüyorken, Erzincan’da duraklamış Şah ile onun bu
iki taraftarını hapis ile şimdiki valiyi tayin etmişti. Bu suretle Mutahharten’in gayri
meşru oğlu olmakla beraber asıl oğlu babasının ülkesine vâris oldu. Timur, Şah Ali’nin
taraftarı olan iki zatı serbest bırakmakla beraber Şâh Ali’yi hapsetmekte devam ediyor
ve onu Semerkant’a getiriyordu”254
.
14. yy.’nin ilk yarısında, Đlhanlıların zayıf düşmelerinden Osmanlı hâkimiyetinin
16 yy.’nin başlarında teessüs etmesine kadar, Erzincan sık sık elden ele geçmiştir.
Đlhanlı valilerinin yerini alan Eretna Bey’in ve kardeşi Burak Bey’in hükmünde
bulunduktan sonra, Sivas Hükümdârı Kadı Burhan al-Din tarafından tehdit edilmiş
(1394 ve 1395) ve Kara-Koyunlu ile Ak-koyunlu oymakları arasında mücadele sahası
olmuştur. Moğol akınlarına uğrayan Erzincan 14.yy’nin sonlarında I. Bayezid devrinde
şarka doğru genişleme istidadı gösterirken burada hâkim bulunan Burakoğullarından
Emîr Mutahharten o sırada Anadolu’yu istilâya hazırlanan Timur’a iltica etmiş ve 1400
yılında burada Timur’u karşılamıştır. Ertesi yıl (1401 Temmuz sonu) Erzincan I.
Bayezid tarafından muhasara işgal edilmiş ise de Ankara Muharebesi neticesinde tekrar
Timur’a iade olunmuştur.255

Daha sonra Timur Kemah’ı zapt etmiş ve Mutahharten’e vermiştir. Ayrıca bundan
sonra Kemah Kara-Koyunlu ve Ak-Koyunlu Devletleri arasında sıkça el değiştirmiştir.
Ak-Koyunlu hükümdârı Uzun Hasan Kara-Koyunlu Devleti’ne son verince Kemah AkKoyunlu Devleti’ne kalmıştır. Bundan sonra Kemah biraz olsun istikrara kavuşmuştur.
Ancak Ak-Koyunlu Devleti’nin hükümdârı Uzun Hasan256 vefat edince ülkede

254 Klaviyo, a.g.e., s. 69-70; Yücel, a.g.e., s.52.
255 Ankara Savaşı için bkz. Oruç Bey, a.g.e., s. 44-50.
256 Ak-Koyunlu hükümdârı Uzun Hasan Bey Kara-Koyunluların müfrit Şiiliğine karşı Sünni mezhebinde
olup onu müdafaa etmiştir. Tebrizde’ki Hasan Padişah Mescidi bunundur. Bu bilgilere bakılarak
78
karışıklık başlamış ve Şâh Đsmâîl Hükümdârlığındaki Safevî Devleti Azerbaycan,
Diyarbakır ve Bağdad’ı alarak Ak-Koyunlu Devleti’ne son vererek Kemah’ı da ele
geçirmiştir257. Kemah Kalesi bulunduğu statü dolayısıyla birçok harbe sahne olmuştur.
Bir devletin elinden diğer devletin eline geçen Kemah bazı dönemlerde istikrarsız bir
ilerleme gösterirken bazı dönemlerde ise istikrara kavuşmuştur.
Kara-Koyunlular’ın Anadolu’ya gelişleri ile ilgili farklı görüşler bulunmaktadır.
Bunlardan biri, Argun Han döneminde geldikleridir. Đkinci bir görüşe göre ise Cengiz
Han döneminde Türe Bey adındaki reislerinin önderliğinde Türkistan’dan
Mâverâünnehr’e, ardından Đran yoluyla Erzurum ve Amid (Diyarbekir) arasına gelerek
yerleşmişlerdir. Türkmenler’in Doğu Anadolu’da harekete geçişleri, Đlhanlı hükümdarı
Ebu Said Bahadır Han’ın 735 / 1335 yılında ölümü ve ardından Moğol Noyanlarının
birbirleriyle mücadeleye giriştikleri esnada vuku bulmuştur258
.
Klaviyo’ya göre Timur bu kaleyi Çağatay prenslerinden birine verdi259. Onun bu
kaleyi zapt etmesinin sebebi çok müstahkem olması ve bütün şehre ve civara hâkim
olmasıdır. Birçok kervanlar Suriye’den gelerek Erzincan yolu ile Türkiye’ye
gitmektedirler. Klaviyo seyahat sırasında uğradığı Erzincan’ın Valisinin adı Pitalibet’tir
Erzincan Valisi seyyahı karşıladığında sırtında ipekten mavi renkli altın sırmalarla
işlenmiş bir elbise, başında mücevherli, yüksek bir şapka vardı. Şapkanın tepsinde
atkuyruğundan bir sorguç bulunuyor ve bu sorguç valinin ensesine sarkıyordu. Bu
serpuş, Timur tarafından icat ve kabul olunmuştu260
.
Đspanyol seyyah Erzincan civarındaki seyahatinde epeyce güçlükler çekmiştir. Bu
güçlük dönemin siyasî olaylarından kaynaklandığı gibi bölgenin coğrafî konumundan
da kaynaklanmaktaydı. Seyyah bu güçlükleri şu şekilde anlatmaktadır; “Seyahatimizin
son günü bayırlar, inişler, yokuşlar arasında son derece güçlük içinde geçmişti. Alanza
köyünde köy başı olan bir Türk asilzadesi ile karşılaştık. Bu zat Erzincan Valisi namına
burada hüküm sürüyordu. Hakkımızda son derece hüsnükabul gösteren asilzade,
ikametimiz için yer göstermiş, istirahatımızı temin edecek her şeyi yapmış bize levazım

Safevi Hükümdârı Şah Đsmail ve Ak-Koyunlu Devleti Hükümdârı arasındaki bu mücadele Şii ve
Sünnilik mücadelesi şeklinde de düşünülebilir. (bkz. Uzunçarşılı, a.g.e., s. 194.)
257 Miroğlu, “Erzincan”, s. 320.
258 Sümer, Kara Koyunlular (Başlangıçtan Cihan-Şah’a Kadar), c. I, TTK, Ankara 1989, s. 14-37; a.
mlf, “Kara Koyunlular” , ĐA, c. VI, s. 294; Nuri Yavuz, Anadolu’da Beylikler Dönemi (Siyaset,
Tarih ve Kültür), Gündüz Eğitim ve Yayıncılık, Ankara 2003, s. 43
259 Yücel, a.g.e., s.78.
260 Klaviyo, a.g.e., s. 68.
79
ve erzak göndermişti. Bu Türk asilzadesinden Timur’un Karabağ’dan hareket etmiş
olduğunu öğrendik. Timur kışı Karabağ’da geçirdikten sonra Đran’ın Sultaniye
havalisine ilerlemişti”261
.
Erzincan Valisi Pitalibet’in262 konuğu olan Klaviyo onun hesabına para alıyor ve
tüm ihtiyaçları karşılanıyordu. Trabzon istikametinden gelen seyyah yolda oldukça zor
anlar yaşamış ve eşkıyalarla karşılaşmıştır. Ancak Erzincan sınırları dâhilinde rahat bir
nefes alabilmiştir. Görkemli bir şekilde karşılanmış olan seyyah validen şu şekilde
bahseder; “Üzerinde ipek elbise başında ise mücevheratlı bir külah vardı. Kırk
yaşlarında sakallı ve esmer bir kişiydi. Vali Klaviyo’yu başka bir ziyafette ortasında
fıskiye olan bir köşkte karşılamıştır. Bütün yol boyunca seyyah ve mahiyetinin
ihtiyaçları karşılanmış ve hiçbir ücret talep edilmemiştir. Gece gündüz uğradıkları
yerlerde yemek yemişler ve kendilerini her zaman emniyette hissetmişlerdir”263
.
Klaviyo her yerde aynı ikramı gördüklerinden atlarının gittikleri yerde
değiştirildiğinden bahsetmektedir. “Uğradığımız her köyün ağası bizi karşılıyor,
Timur’un bize refakat eden sefiri, yemek istiyor, atlarımızın değiştirilmesini söylüyor,
bunlar da derhal yapılıyordu. Çağatay Türkler’inden olan Timur’un sefirini görenler
ondan kaçıyorlardı. Timur’un kabile ve ailesine mensup olanların hepsine, Çağatay
namı verilmektedir”
264
.
Cengiz Han ölmeden önce topraklarını oğulları arasında paylaştırmıştı.
Karahıtay’ın toprakları olan Kaşgar ve Maveraünnehir’in büyük bir bölümünü
Çağatay’a vermiştir. Çağatay Han’ın bu topraklarda kurduğu devlet, Çağatay Han’ın
adını taşıyan devlettir.
Timur ile Osmanlı Padişahı Bayezid’in arasının 14.yy.’da açılmasının bir takım
nedenleri vardır. Buların başlıcası Mutahharten’in faaliyetleridir. Mutahharten’in bir
takım hareketleri Timur ile Bayezid arasını açmış ve bu husumetin savaşla
sonuçlanmasına neden olmuştur. Timur Anadolu’ya ilk akın ettiği zaman, Sivas

261 Klaviyo, a.g.e., s. 66-67.
262 Đspanyol seyyahının 1404-1405’de Doğu Anadolu’da gördüğü ve çoğu Timurleng’e bağlı kimseler;
Pitalibet, Yusuf Ali, Deliler Kend dervişleri veya Şeyhi, Iğdır’ın Kadın idarecisi, Doladay Beg Oğlu,
Vicerli Molla ve Đspirdeki Piahacabea’dır. Pitalibet, güzel yüzlü, kırk yaşlarında, esmer ve siyah
sakallı idi. Erzincan’ı Timurleng adına yönetiyordu. Đpekten mamul elbise vardı. Başında ise
atkuyruğu bulunan sorguçu görülüyordu. Pitalibet, Erzincan dışında, Klaviyo ve elçilik heyetini kabul
ederek mükellef bir ziyafet vermiştir. (bkz. Enver Konukçu, “Klaviyo’nun Doğu Anadolu (ErzincanDoğu Bayezid) Yolculuğu”, XI. Türk Tarih Kongresi, Ankara 5-9 Eylül 1994, TTK. (Ayrıca bkz.
Klaviyo, a.g.e. 54.)
263 Klaviyo, a.g.e., s. 67.
264 Klaviyo, a.g.e., s. 67.
80
namındaki Türk şehrini muhasara ederek zapt etmişti. Sivas Bayezid’ın müstahkem
mevkilerinden biriydi. Timur burasını enkaz halinde bıraktı. Bayezid Timur’a mukabele
için Erzincan üzerine yürümüş, bu şehri Ermeni olan prens Mutahharten’den zapt
etmişti.265

Daha sonraları Timur Ankara’da Bayezid’i mağlup edince Erzincan’ı istirdat
etmiş oraya askerlerini yerleştirmiş ve bu suretle Erzincan’ı ilhak etmişti266. Bu
hadiseleri müteakip Erzincan’ın Müslüman ahalisi ile Hıristiyan ahalisi arasında bir
münazaa çıkmış. Müslümanlar, prens Mutahharten’in Müslüman’dan fazla
Hıristiyanlara temayül gösterdiğini hatta bu yüzden kiliselerin camilerden büyük
yapıldığını söyleyerek şikâyette bulunmuşlar, Timur bu şikâyeti dinledikten sonra
Mutahharten’i çağırarak Müslümanların şikâyetlerini bildirmiş, Mutahharten’in verdiği
cevapta Hıristiyanlara hakikaten daha fazla temayül gösterdiğini çünkü bunların
ticâretle meşgul olarak kendisine servet getirdiklerini söylemişti. Bunun üzerine Timur
Hıristiyanlar arasında muteber sayılan bir Papazın getirilmesini emretmiş Papaz
gelmiştir267
.
Timur, Đstanbul Rumlarına ve Cenevizlilere karşı hissettiği nefret dolayısıyla bu
Papaza Müslüman olmayı söylemiş fakat Papaz buna razı olmamıştı. Bunun üzerine
Timur bütün Erzincan Hıristiyanlarını kılıçtan geçirmelerini emretmiş fakat prens
Mutahharten merhamet niyaz etmiş merhamet gösterdiği takdirde 9000 parça altın ve
9000 parça gümüş hediye edeceğini söylemiş. Timur bu hediyeyi kabul etmekle beraber
bütün Hıristiyan kiliselerinin yıkılmasını emretmiş ve şehrin kenarında olan kaleyi işgal
etmişti268. Bu kalenin adı Kemah idi. Kemah Doğu Anadolu’da önemli bir yere sahiptir.
Sık sık mücadele alanı olan bu kale Anadolu’nun kapısının Türklere açılmasından
(1071 Malazgirt Zaferi) sonra Türklerin eline geçmiştir269
.

265 Oruç Bey, a.g.e., s. 44.
266 Yücel, a.g.e., s. 131.
267 Honigman, a.g.e., s. 187.
268 Yücel, a.g.e., s. 136.
269 Malazgirt zaferinden önce de Türkler Bizans’ın elinde bulunan bazı topraklara saldırmaktaydılar.
Türkler 1065/6’da Slar-Horasan ve 1066/7’de Gümüştekin kumandasında T’lhum’a ve oradan
Edessa’ya sefer ettiler. Bizzat Alpaslan tekrar 1069/70’de Armenia’da göründü. Manckert’i aldı ve
Amit ve Tlhum üzerinden Edessa civarına yürüdü. Rpmanos IV. Diogenes 1070/1’de Armenia’ya
teveccüh ederek Theodosiupolis üzerinden Manckert (Malazgirt)’e yürüdü. Bundan önce Halep’i
muhasara etmiş olan Alpaslan 1071 ilkbaharında Suriyeyi terk ederek Edessa üzerinden doğuya
döndü. Neticesiz müzakerelerden sonra Đmparator, Tarhaniat’ı 30,000 kişilik bir kuvvetle Hlat üzerine
yolladı. 12,000 kişiyi Aphazk’a sefer ettirdi. Alpaslan Huvay üzerinden Hilat’a doğru ilerledi. Bir
öncü savaşında Bizanslılar mağlup olarak, ikisi de ermeni olan kumandanları Hatap ve Vasilak savaşta
maktül düştüler. General Nikephoros Bryennios ve Oursel de Bailleul ihanet ederek Mesopotamia
81
Timur Sivas’ı zulmün en müthişini tatbik ederek zapt etmişti.270

Timur muhasarayı şiddetlendirdiğinden şehrin muhafızları sulh istemişler iki taraf
anlaşmış, Timur şehrin muteber simalarından birkaç kişinin şehirden çıkarak kendisine
altın ve gümüş hediyeler getirmelerini istemiş, bunların kanını dökmeyeceğine söz
vermişti. Bu zatlar şehirden çıkarak Timur’un istediğini getirmişler, bunları teslim
ettikten sonra geri dönmek istemişler fakat Timur bunlarla görüşmek istediğini ve bu
mülakatın lehlerinde netice vereceğini söylemiş, bunun üzerine Sivas ulularından ve
muteber simalarından birçokları onunla görüşmek üzere ilerlemiş, onun verdiği söze
inanmış ve güvenmişlerdi271. Fakat Timur birkaç derin çukur kazdırmış bu zatlar şehrin
kapısından çıkar çıkmaz Timur bunları yakalatmış onların kanını dökmemeğe söz
verdiğini fakat onları çukurlar içinde boğduracağını askerlerinin şehre giden kapılara
hücum ettiklerini ve askerlerin fakir olmalarına mebni şehri yağma edeceklerini
söylemişti. Timur Sivas’ı yağma ettirmiş, şehrin kapılarını kapatarak birçok evi
yıktırmıştı. Bayezid’ın oğlu Süleyman Çelebi Sivas’ın bir yığın enkazdan ibaret
olduğunu görmüştü272
.
Timur, Cengiz Han’dan beri zuhur eden en büyük Moğol hükümdârı ve dünya
tarihinin en büyük fatihlerinden birsidir. Türkistan’da küçük bir hükümdâr ailesinin yan
koluna mensup olan Timur, Cengiz Han’ın imparatorluğunun ihyasını hedef edinmiş ve
bu gayesini uzun ve kanlı bir mücadeleden sonra gerçekleştirmişti.
Orta Asya ile Güney Rusya’daki Altınordu’yu itaat altın aldıktan sonra 1398’de
Hindistan’a muazzam bir sefer yapmış, bundan sonra Đran, Mezopotamya ve Suriye’yi
çiğnemiş ve nihayet Anadolu’daki Osmanlı Devleti’ne saldırmıştı. Seferleri korkunç
derecede tahripkârdı. Ordularının terk ettiği yerler, içinde hayat bulunmayan çöllere
benzemekteydi. Buralarda ne bir köpek havlaması, ne bir kuş sesi, ne de bir çocuk

thema’sı üzerinden Đstanbul’a kaçtılar. Romanes Diogenes, Manckert yakınında Tolotap mevkiine
yürüdü büyük savaş burada başladı. Kamal ad-Din’e göre Malazgirt 24 Zülkade 463 (23 ağustos
1071)’de teslim oldu. (bkz. Ernst Honigman, Bizans Devletinin Doğu Sınırı Grekçe, Arapça,
Süryanice ve Ermenice Kaynaklara Göre 363’den 1071’e Kadar, trc. Fikret Işıltan, ĐÜEFY.
Đstanbul 1970, s.187.)
270 Timur Han, Efrasiyap gibi ordu topladı, yedi tümen. Her tümeni yüz bin asker derler. Acem (Đran)
ülkesinden gelip önce Sivas şehrini zorla aldı. Halkını kırıp şehri harap etti. (bkz. Oruç Bey, a.g.e., s.
44.)
271 Klaviyo, a.g.e., s. 74.
272 Klaviyo, a.g.e., s. 74.
82
ağlaması işitiliyordu273. Timur Moğolların geleneğini sürdürmeye devam etmiş ve
istilâsı ettiği yerlerde adeta taş üstünde taş bırakmamıştır.

273 Ostrogorsky, a.g.e., s. 512.
83
BEŞĐNCĐ BÖLÜM
5. ORTAÇAĞ SEYAHATNAMELERĐNDE KARS VE ANĐ
5.1. Kars ve Ani
Klaviyo Aluşkerd’den (Eleşkirt)274 hareketinden sonra, dört gün, dört gece
gayrimeskûn yerlerden geçmiş ve eylülün beşinci günü, Ani şehrine muvasalet etmiştir
ve pazartesi günü vali ile görüşmek üzere Ani kalesine girmişti. “Buranın valisi evvelce
mevzubahis ettiğimiz Çağatay asilzadelerinden Duladay Bey’in oğlu idi. Timur,
Gürcistan ve Ermenistan’ı fethederken buralarını Duladay Bey’e vermişti. Ani’nin
şimdiki valisi olan Duladay Beyoğlu, babasının ölümü üzerine yerine geçmişti.
Mülakatımız sırasında ona, altın sırmalı hilatler vermiş, sonra müşkül vaziyetimizi
anlatmıştık. Vali de bize, Kara Yusuf’un Erzincan’da ve adamlarının takip edeceğimiz
yol üzerinde olduklarını bunun için başka yoldan hareket etmemiz lazım geldiğini
söyledi. Duladay Beyzade, Đspanya kralına hürmeti, nezdine izam olduğumuz Timur’un
hatırı için refakatimize son derece emin bir rehber vereceğini söyledi. Türk
meslektaşlarımız ise daha başka bir yoldan memleketlerine dönmüşlerdi275. Ani Şehri
Kars276 sınırları içerisinde Ermeni sınırında tarihi bir mekândır. Çeşitli devletlerin eline
geçen Anadolu’nun diğer şehirleri gibi Moğol istilâsına maruz kalmıştır. Moğollar
buraya akın düzenlemiş ve büyük bir katliam yapmıştır. Sanatkârlar ve kadınlar
arasından bir kısmını esir olarak yanlarına almışlar ve bunlara da çok kötü
muamelelerde bulunmuşlardır. Bu istilâya kadar ticarî önemini koruyan şehir Moğol
istilâsının etkileriyle her alanda olduğu gibi ticarî alanda da büyük kayıplara uğramıştır.
Belirtilen yılda, yani Đsa’nın vücut bulmasının 1221. yılında, Tatarlar Gürcistan’a
girdiler ve ülkeyi yakıp yıkmaya başladılar.277 Gürcistan’ın büyük beyi, çocukları ve
karısıyla kurtulmak amacıyla onların önünden Kafkas Dağlar’ına kaçtı ama yolda,
yağmayı aralarında bölüşmek amacıyla soygun için bir araya gelmiş üç iri Tatar
saklanıyordu. O sınırlarda birilerini bulabilirler mi diye bakarak dolaşırken onlardan biri
yolda asker izlerine rastladı; izlerin peşine düşüp o beyi karısı ve oğluyla canlı ele
geçirdi. Gürcü kenti Tiflis’in yağmasında da aynı şekilde 7.000 insan öldürdüklerini

274 Bugün Ağrı ilimiz sınırlarındaki bir ilçemizdir.
275 Klaviyo, a.g.e., s. 207-208.
276 Kars şehri Çağrı Bey’in oğlu Yakuti tarafından 1058 yılında fethedilmiştir. bkz. Sevim, Azimi Tarihi
(Selçuklularla Đlgili Bölümler), s. 77.)
277 Müverrih Kiragos, Ermeni Müverrihlerine Göre Moğollar, trc. Gürsoy Solmaz, Elips Kitapları,
Ankara 2009, s. 13-16.
84
kesin olarak belirtmek amacıyla yedi ölüyü, ayaklarından dikili başlar altta, yedi ayrı
yüksek yere diktiler ama tatarların gelişinden az önce aynı kente Hârezmiler tarafından,
yukarıda söylendiği gibi 7.000 insan öldürülmüştür. Bu kadar kıyımı duyulmamış bir
açlık izler278
.
Kafkasya’da Moğol hareketleri Baycu yüzünden yeniden canlanmıştı. 1242’de
garp istikametinde Türkiye Selçuklularına karşı ileri bir hareket başladı. Buna karşı
1236-37 (H. 637)’de ölen hükümdâr I. Alâeddîn Keykubât 1232-33’de Ögedey’in
nezdinde gitmeyi evvelce reddetmiş ve bundan başka görünen tehlikeyi hiç nazara
almaksızın Küçük-Asya ve kuzey Suriye’deki savaşlara kendini vermişti. Moğollar
Erzurum’u aldılar ve 1244’de onları acı sözlerle tahrik edip duran Rum Sulatanı II.
Gıyâseddîn Keyhüsrev’i Konya (Đkonion)’dan az ilerideki Kösedağ’da mağlup ettiler.
Moğol ordusu Anadolu’ya işgal için girişimlerde bulunmuşlar ve önlerinde ne varsa
yakıp geçmeye başlamışlardır. Bu kanlı mücadeleden Kars ve çevresi de oldukça
olumsuz bir şekilde etkilenmiştir. Bu zamanlar Kafkasya’nın mukadderatı, Tiflis ve
diğer şehirlerin 1238’de düşmelerinden sonra da, henüz ket’ileşmiş değildi. Meşhur bir
cengaver olan Gürcistan hükümdârı Avag Mhargrdzaeli ancak uzunca süren bir
muhasaradan sonra teslim oldu. Hükümdâr bir müddet firar halinde gizlemişken,
Moğollara hulüs çakup ordularında hizmet etmeyi uygun buldu. 1239’da mukataacıların
Vahram’da aynı misali takip etti. Bu aralık Ani ve Kars tahrip edilmişse de nihayet
kraliçe Rusudan bir uzlaşmaya hazır olduğunu bildirdiğinden, sükûnet yeniden
kuruldu279
.
Çeşitli seyyahların uğradığı bu antik şehir Ani280, uzun süre Şeddâdî Beyliği
hâkimiyetinde kalmış ve 12. yy.’de Gürcülerin eline geçmiştir. Sultan Alp Arslan Ani
şehrini aldıktan sonra şehri Şeddadîlere vermişti281 1239’da diğer Anadolu şehirleri gibi
Moğol istilâsına maruz kalan bu şehir Moğol istilâsında oldukça fazla hasar görmüştür.
Bu istilâsının neden olduğu tahribat onun o tarihten itibaren ticarî önemini yitirmesine

278 Quentin, a.g.e., s. 37.
279 Spuler, a.g.e., s. 46-53.
280 Kars iline 42 km. uzaklıkta Arpaçay Nehrinin batı yakasında Türkiye sınırları içerisinde bulunan bu
antik Ortaçağ şehri, Anadolu’ya ipek yolu üzerinden girişte ilk konaklama yeri olması dolayısıyla her
dönemde ticarî önemini korumuştur. Ancak Moğol istilâsının etkisiyle ticarî faaliyetler bu şehirde
azalma göstermiştir. Etrafı 4,5 km surlarla çevrilidir. En eski tarihi M.Ö. 5000 yılına dayana bu şehir
birçok kez el değiştirmiştir. Kanuni Sultan Süleyman döneminde Osmanlı Devleti hâkimiyetine giren
Ani bu gün Türkiye sınırları içerisinde Kars ilimize bağlı bir tarihi ve turistik yerdir.
281 Urfalı Mateos Vekayinamesi, 118-122.
85
sebep olmuştur. Bundan sonra Saltuklu, Kara-Koyulu, Ak-Koyunlu Devletleri’nin
egemenliğine girer.
Ani Kalesi son derece müstahkemdi. Kale dağın tepesinde idi ve üç duvarla
çevrilmişti. Kalenin içinde su membaları bulunduğu gibi bütün müdafaa vasıtaları çok
mükemmeldi. Eylülün sekizinci Salı günü Ani’den hareket ettik. Buranın valisi bize yol
gösterecek ve bizi emniyet içinde Gürcistan arazisinden geçirtecek bir Çağatay’ı
refakatimize vermişti. Onun için bizde soldan giden Erzincan yolunu bıraktık. Hâlbuki
Semerkant’a giderken tuttuğumuz yol bu idi. O gece Ani valisine tabi bir köyde
kaldıktan sonra ertesi gün şafakla hareket ederek dik bir dağı tırmandık dağın tepesini
aştık. Tepenin öte tarafındaki yüksek bir şahikanın üstünde duran bir kaleye vardık. Bu
kalenin adı (Tortum) Tartum’du. Burası oldukça tanınmış bir yerdi. Timur burasını zapt
etmiş burası Gürcistan’a tabi olduğu halde Timur onu vergiye bağlamıştı. Bu kaleyi
geçerek ilerledik. Ve ondan bir fersah mesafede olan bir köyde kaldık. Daha sonra
yolumuz iki gün Gürcistan’ın sarp dağları arasında devam etti282
.
Wilhelm Rubruk Ani seyahatini şöyle anlatır. “Meryem Ana Temizliği gününden
evvel (2 Şubat), Ani283 adlı bir şehirde idim. Şehin Şah’a ait olup, savunmaya elverişli
bir konumdadır. Burada bin Ermeni Kilisesi284 ve iki Müslüman Camii vardır. Moğollar
buraya bir vali tayin etmişlerdir. Burada beş Dominik rahibine rastladım. Bunlardan
dördü Fransa tarikatından olup, birisi onlara Suriye’de katılmış
285. Tatarlar bu
coğrafyada da istilâsı yapmışlardır. Simon de Saint Quentin bu Ermenistan
coğrafyasından şu şekilde bahseder. Armenia’da Ani denilen ünlü bir kent vardır, orada
bin kilise vardır ve on bin aile yâda hane yaşar; bu kenti Tatarlar on iki günde aldılar.
Orada, yakın Ağrı (Arath) Dağı vardır. Orada Nuh’un gemisi bulunur ve Nuh’un ilk
kurduğu kent olan Ladivine; onun yakınında, kışın Tatarların olduğu Moghan (Mongan,
aşağı Kura Ovası) boyunca, Aras (Arathos) Irmağı akar, Hazar (Servanicum) Denizi’ne
kadar”286
.

282 Klaviyo, a.g.e., s. 208-209.
283 Bizans Devletinin içeride ve dışarıda gücünü kaybetmesi Selçukluların işine yaramış ve Anadolu’ya
doğru yönelmişledir. Bütün Ermenistan’ı geçen Alpaslan komutasındaki Selçuklu kuvvetleri 1065
yılında aniyi zapt etmişlerdir. Bu şehir bir ara Gürcülerin eline geçmiştir. Ermenistan’a başkentlik de
yapan bu antik şehir 1319’da bir deprem sonucunda tahrip olmuştur.
284 Bu tabir oranın halkı tarafından kiliselerin çokluğunu belirtmek için kullanılan bir tabirdir. Burada
kiliselerin çokluğundan halk yemin ederken Ani’nin bin kilisesi üzerine yemin ederlerdi. (bkz.
Kiragos, a.g.e., s. 36.)
285 Rubruk, a.g.e., s. 138.
286 Quentin, a.g.e., s. 41.
86
Kars ahalisi Tatarların Ani şehrindeki katliamını duyunca tatarlara karşı aman
dilemişler ve şehrin anahtarını teslim etmeyi teklif etmişlerdir. Fakat Moğollar buna
aldırış etmemiş ve Anadolu istilâlarının bir parçası olarak Kars şehrini de yağmalayıp
katliama devam etmişlerdir.
Đlhanlılar Döneminde ise Kars ilinin merkezi Ani sayılıyordu. 1239–1355 arasında
116 yıl boyunca Kars Moğolların yönetimi altında kaldı287
.
5.2. Ani Şehrinin Tarihi Gelişimi
Antik Şehir olan Ani harabelerine ilk yerleşim M.Ö. 5000-3000 yıllarında
Kalkolitik Çağda başlamıştır. M.Ö. 2000 yılında Demir Çağında Hurri yerleşmesi
olmuştur. M.Ö. 900-700 yılları arası Urartular, M.Ö. 650 yılında Kimmerler, M.Ö. 626-
149 yılında Saka (Đskitler) Türkleri hâkimiyetine girmiştir. M.Ö. 350-300 yıllarında
Ani şehri Oğuz boylarından Arsaklıların Kamsarakan Soyundan Karampart tarafından
yeniden inşa edilmiştir. M.S. 430-646 yılları arasında şehirde Sasanilerin hâkimiyeti
mevcuttu. M.S 646 yılında Hz. Ömer devrinde Arapların hâkimiyetine giren şehir, M.S.
732 yılında Bağratlı beyliği hâkimiyetine girmiştir. M.S. 966 yılında şehrin surları
yapılarak Bağratlı Beylik merkezi olmuştur. M.S. 1045 yılında ise ani şehri
Bizanslıların eline geçmiştir. Ancak bu uzun sürmemiş ve 20 yıl sonra 1064 yılında
şehir Selçuklu Sultanı Alpaslan tarafından alınarak Şeddat Oğullarına verilmiştir. 1199
yılında ise Gürcülerin eline geçmiştir. 1339- 1344 yılları arasında Đlhanlı hâkimiyetinde
olan Ani, 1406-1467 yılları arasında Ak-Koyunluların hâkimiyetine, 1516-1534 yılları
arasında da Afşar Türklerinin hâkimiyetine girmiştir. 1534 yılında ise Osmanlı
Devleti’nin eline geçen Ani şehri Ruslar tarafından 1878 yılında istilâsı edilerek
Türkiye’ den ayrı kalmıştır. 1921 yılında ise Đstiklal harbi sırasında Ruslardan geri
alınmıştır.288


287 Yener Karadeniz, Soysa-Kültürel ve Tarihi Açıdan Kars, Seviye Yayınevi, Đstanbul 1994, s. 64.
288 Mehmet Fahrettin Kırzıoğlu, Kars-Arpaçay Boyları Eski Merkezi Anı Şehri Tarihi (1018-1236),
San Matbaası, Ankara 1982
87
ALTINCI BÖLÜM
6. SEYAHATNAMELERDE ANADOLU VE DOĞUSUNA DAĐR BAZI
TAHLĐLLER
6.1. Rubruk’un Doğunun Vaziyetine Dâir Tahlili
Türkiye hakkında bilmeniz gerekir ki bura halkının onda biri bile Müslüman
değildir. Daha ziyade Ermeniler ve Rumlardır. Hükümdârları henüz çocukturlar.
Moğollar tarafından mağlub edilmiş olan Sultan, Đberyalı bir kadınla evli idi ve ondan
bir kütürüm kütür oğlu vardı. Onu kendisine veliaht tâyin etti. Bir Rum cariyeden de
güçlü bir emre sahip olan oğlu vardı. Bir Türk’ten de üçüncü bir oğlu vardı ki birçok
Türk ve Türkmen, Hıristiyan annelerden olan oğullarını ortadan kaldırmak için onunla
birleşmişlerdi. Bana anlatıldığı kadarıyla bütün kiliseleri yıkmaya ve Müslüman
olmayanları öldürmeye niyet etmektedirler. Fakat bu üçüncü oğlu mağlub olmuş ve
adamlarından çoğu da hayatlarını kaybetmişlerdir. Buna rağmen ikinci, defa bir ordu
toplamış yeniden mağlub edilmiş ve hapse düşmüştür ve hali hazırda hapistedir. Rum
annenin oğlu, diğer biraderi sakat olduğu için sultan olması gerektiğini ileri
sürmektedir. Fakat o Moğollara gönderilmiştir. Şimdi bu hususta anne tarafından
akrabaları, yani Đberyalı’lar ve Gürcüler kızmaktadırlar. Đşte Türkiye’yi mülkü olmayan,
az askere sahip ama düşmanları çok bir çocuğun idare etmesi böyle olmuştur.
Vatatzes’in oğlu da iktidarsızdır ve ilaveten (Johannes) Assan (II., 1218-1241)’ın oğlu
ile harbe bulaşmıştır. Aynı zamanda bir çocuk olup Moğolların tahakkümü altında
ezilmektedir. Şayet bir haçlı ordusu mukaddes topraklara gelseydi, bu ülkeleri zapt
etmek veya en azından buradan geçmek çok kolay olurdu. Macaristan Kralı azamî
30.000 savaşçıya sahiptir. Köln’den Đstanbul’a arabalarla kırk günlük mesafedir.
Buradan Ermeni Krallığına ise fazla sürmez. Vaktiyle bu ülkelerden yürekli kişiler
geçmiş idi. Çok güçlü mukavemetle karşılaştıkları halde başarılı olmuşlardı. Tanrı
onları şimdi bu ülkeden uzaklaştırdı. Denizin tehlikelerine ve Venediklilerin lütuflarına
da ihtiyacımız yoktur. Ve daima deniz yolculuğu için sarf edeceğimiz para kara yolunda
yeterli olabilir. Cüretle iddia ediyorum ki, köylüleriniz -prensler ve şövalyelerden söz
etmiyorum- Moğol Prenslerinin yaptıkları gibi sefere gitmek isterlerse ve ayrıca aynı
şekilde az bir miktarda yiyecekle yetinirlerse, bütün dünyayı zapt edebilirler. Bana öle
geliyor ki, benim veya Dominik Rahiplerinin icrâ ettikleri gibi bir kez daha Moğollara
elçi gitmesi manasızdır. Fakat eğer Hıristiyanların başkanı olan Papa, bir Piskoposu
88
bütün masrafları ve şerefiyle, onlar üç defa Fransızlara yazdıkları saçmalıkları
cevaplamak için –bir kez vefat eden Papa Đnnosenz (IV.) zamanında ve iki defa size,
yani bir kez dolandırıcı Davit ve şimdi benim vasıtamla- gönderirse, böyle birisi size
onun (Moğol Hükümdârı’nın) ne istediğini söyleyebilir ve yazdırabilir. Zira daima bir
elçinin söylemek istediklerini dinlerler ve hep daha başka bir şey söylemek isteyip
istemediğini sorarlar. Fakat o, yanında iyi bir tercüman bulundurmalı, hatta çok
miktarda paraya sahip olmalıdır289
.
6.2. Đbn-i Batûtâ’nın Anadolu ile Alakalı Tahlili
Anadolu ile ilgili oldukça fazla malumat veren Đbn-i Batûtâ Anadolu’ya açılışını
şu şekilde ifade eder; “Lazkiye’de Martelmin adlı bir Cenevizlinin büyük korkorasına (
ticaret gemisi) binerek Türk ülkesine yöneldik. Burası Rum diyarı diye de bilinir.
Çünkü eskiden Rumlarınmış. Rumlar ve Yunanlılar asıl ahalidendir. Müslümanlar orayı
Đslâma açtılar. Şu anda Müslüman Türkmenlerin idaresi altında yaşayan bir hayli
Hıristiyan vardır bu ülkede”.
Elverişli bir rüzgârla on günlük seyahatten sonra Anadolu’nun ilk şehri olan
Alaya’ya (Alaîye, Alanya) ulaştık. Yolculuğumuz sona erince gemi sahibi bizden navl
(navlun, ücret) almadı. Đkramdan saydı bu yolculuğu.
Rum diyarı diye bilinen bu ülke, dünyanın belki en güzel memleketi. Allah Teâlâ
güzellikleri öbür ülkelere ayrı ayrı dağıtırken burada hepsini bir arada toplamış.
Dünyanın en güzel insanları, en temiz kıyafetli halkı burada yaşar ve leziz yemekler de
burada pişer. Allah Teâlâ’nın yarattığı kullar içinde en şefkatli olanlar buranın halkıdır.
Bu yüzden şöyle denilir;
“Bolluk ve bereket Şam diyarında, sevgi ve merhamet ise Rum’da!” bu kelimeyle
buranın halkı kast olunuyor.
Anadolu’ya geldiğimizde hangi zaviyeye gidersek gidelim büyük alaka gördük.
Komşularımız, kadın ya da erkek bize ikramda bulunmaktan geri durmuyorlardı. Burada
kadınlar yüzlerini örtmezler. Yola çıkacağımız zaman akraba yâda ev
halkındanmışçasına bizimle vedalaşırlar; üzüntülerini gözyaşı dökerek beli ederlerdi.
Buranın âdeti gereğinde ekmek haftada bir gün pişirilir, öteki günlere yetecek kadar.

289 Rubruk, a.g.e., s. 141-142.
89
Ekmek günü, erkekler sıcak ekmekler ve nefis yemeklerle çevremizi doldurur, şöyle
derlerdi:
“Bunları size kadınlar gönderdi, sizden hayır dua bekliyorlar!”
Halk, Đmâm-ı Âzam Ebû Hanife Hazretleri’nin mezhebindendir. Hak Teâlâ ondan
razı olsun. Hepsi Ehl-i Sünnettir. Aralarında ne kaderi ne Rafidî (Rafizî) ne Mu’tezile
ne Harici ne de başka bir sapkın bulunmamaktadır. Yüce Allah onları bu faziletleriyle
diğer insanlardan üstün kılmıştır. Ama haşiş (esrar) yemekten çekinmiyorlar.
Demin de belirttiğimiz gibi Alanya deniz kıyısında bir şehirdir, ahalisi tümüyle
Türkmenlerden oluşuyor. Kahire, Đskenderiye ve Suriye tüccarı bu şehre gelip alışveriş
ederler. Kerestesi bol olduğu için buradan yüklenen balyalar Đskenderiye, Dimyat ve
öteki Mısır limanlarına gönderilir. Şehrin üst tarafında gayet sağlam ve sarp bir kale var.
Ulu sultan Alâeddîn Keykubâd Rumî tarafından yapılmıştır. Bu şehirde belde kadısı
Celâleddîn Erzincanî ile tanıştım. Cuma günü benimle beraber kaleye çıkarak namaz
kıldı. Bana ikramda bulundu ve ziyafet verdi. Bir de Şemseddîn b. Recihani diye bir
adamın misafiri oldum. Bunun büyük babası Alâeddîn (Đbn-i Köyük) siyahların yaşadığı
Mali ülkesinde vefat etmiştir290
.
Genel olarak Alanya şehrinden bahseden Đbn-i Batûtâ, Anadolu halkından
bahsederken özellikle Anadolu halkının misafirperverliğini ön plana çıkarmıştır.
Anadolu halkının inanç gruplarından da bahseden seyyah halkın hiç birinin sapık
mezheplere inanmadığını da vurgulamıştır.
6.3. Simon de Saint Quentin’in Türkiye Hakkındaki Görüşleri
Türkiye sultanlığı çok ünlü ve geniş bir sultanlıktı. Orada kale, köy ve çiftlik
mülkleri dışında yüz kent vardı. Malatya vardı, Aziz Georgius’un vatanı olduğu
söylenen her türlü zenginliğin bolca bulunduğu; orada ılgın vardı. Sivas büyük bir
maiyetti ya da beylik, bu nedenle çevresinde çok sayıda kale vardır. Orada yine Akşehir
beyliği vardır, çiftliklerin kent gücünde olduğu. Orada durgun su ya da bir akarsu (Tuz
Gölü) vardır. Sultanın hazinesini bulunduğu yer Alanya, Aziz Georgius’un kenti
Malatya, aynı şekilde Erzurum, Silvan, Ahlat, Medlerin kenti Rages olan Urfa ve iki
hırsıza ait çarmıhlardan birinin bulunduğu söylenen Şamsat vardır. Bunlar arasında
Konya da vardır. Kentlerden biri Niksar adını taşır, kimi Đncillere göre üç kralın ya da

290 Đbn-i Batûtâ, a.g.e., s. 401-402.
90
müneccimin buradan olduğu söylenir.291 Seyyah bundan başka Türkiye’nin yer altı ve
üstü zenginliklerinden bahsetmiştir. Yetiştirilen çok sayıda üründen ve topraklarda
yetişen ürünlerin hem çeşitlilik hem de oran bakımından oldukça fazla olduğunu
belirtmiştir. Ayrıca yer altı zenginlikleri olarak bakır ve gümüşten de söz emiştir.

291 Quentin, a.g.e., s. 49.
91
SONUÇ
Ortaçağ seyahatnâmelerinde ele alındığı gibi Anadolu ve Doğu Anadolu oldukça
fazla bir kültür çeşitliliğine sahiptir. Konumuzla ilgili olan Trabzon-Erzurum güzergahı
hakkında ilk bilgileri Antik Çağ kaynaklarından, özellikle de Anabasis’ten elde
etmekteyiz.
Anadolu’nun kültür zenginliği Doğu ve Batı arasında bir ticaret yolu görevi
görmesiyle de açıklanır. Ticaret yollarının güzergâhı, bu coğrafyada olması dolayısıyla
Anadolu ve Doğu Anadolu ticari, siyasi ve kültürel hareketliliğini devamlı korumuştur.
Selçuklular aldığı bazı önlemlerle Anadolu’da ticareti oldukça hareketlendirmişlerdir.
Ancak bu hareketlilik bazen Anadolu açısından hiçte iyi olmamıştır.
Beylikler arasındaki mücadelenin sahnesi haline gelen Doğu Anadolu, özellikle de
Moğol baskınıyla adeta kanlı bir harabeye dönmüştür. Bazı seyyahlar bu durumu
zulmün en müthişi olarak açıklarken bazıları da bu coğrafyanın kan gölüne döndüğünü
yazmıştır. Ak-Koyunlular ile Kara-Koyunlular arasındaki üstünlük mücadelesine de
şâhitlik eden bu coğrafya tüm zenginlikleriyle ilgi odağı olmuştur. Erzincan ve Kemah
kalesi bu mücadelenin merkezi haline gelmiştir. Muhkem bir olan Kemah kalesi bu
dönemde oldukça fazla el değiştirmiştir. Bazen Ak-Koyunlu bazen de Kara-Koyunlu
hâkimiyetine giren bu kale seyyahların ziyareti sırasında oldukça önemli bir yere
sahipti. Ticarî açıdan da gözde olan bu şehir, bu mücadele sebebiyle dönem dönem
istikrarını kaybetmiştir. Kemah kalesi Ak-Koyunlu-Kara-Koyunlu mücadelesinden
oldukça fazla zararla çıkmıştır. Ancak yinede ticari bir kavşak olması onun önemli bir
merkez olma özelliğini korumasını sağlamıştır.
Her yönüyle Batı’nın ilgisini çeken Anadolu, çeşitli görevlerle seyahate çıkan
seyyahların kaleminde oldukça renkli bir hal almıştır. Hatta öyle ki inanılması güç bazı
hadiseler de kaleme alınmıştır. Bazı yönleri hala aydınlanamayan derin kültür mirasına
sahip Anadolu, günümüze kadar önemini korumuştur. Bizans Devleti’nin gücünü
kaybetmesi, Bizans’a sınır olan yerlerde otorite boşluğuna sebep olmuştur.
Selçukluların da eski gücünü yitirmesi Anadolu’da Moğol tehlikesini iyice
hızlandırmıştır. Öyle ki Selçuklu otoritesi sadece dış nedenlerle değil, iç unsurlarla da
sarsılmıştır.
Ele aldığımız güzergâh Trabzon’dan başlayıp Erzurum’a ulaşmaktadır. Ayrıca bu
çalışmada Erzincan ve Kars ta seyyahların anlatımıyla ele alınmıştır. Trabzon’dan yola
92
çıkılınca karşımıza coğrafi zorluklar çıkmaktadır. Bu coğrafya seyyahların başından
geçen güçlüklerle ve şahitlik ettikleri birtakım olaylarla beraber ele alınmıştır.
Coğrafyanın yanında seyyahların yolunun kesilmesi ve çekilen zorluklar bu bölgeyle
ilgili bize bilgi vermektedir. Ayrıca Gümüşhane’deki gümüş madenleri buradan geçen
bütün seyyahların bahsettiği bir konudur. Seyyahlar seyahat ettiği yerlerin ilk olarak
coğrafyasından bahsetmişlerdir. Daha sonra idari durumundan söz eden seyyahlar
misafir ediliş şekilleri hakkında bilgi vermişlerdir. Đçerisinde bulundukları toplumların
çoğu gelenekleri hakkında bilgilere, yerüstü ve yeraltı zenginlikleri, ekonomik durumu
ve siyasi durumu hakkında bilgilere seyyahların anlatımıyla farklı çerçeveden bakma
imkânı bulabilmekteyiz. Anadolu’da Moğol istilası, Ak-Koyunlu ve Kara-Koyunlu
mücadelesi, Babai ayaklanması, ticaret hayatı ve kültürel özellikler bu çalışmada
seyyahların şahit oldukları şekilde ele alınmıştır.
Özellikle seyahatnamelerin verdiği bilgiler ışığında Doğu Anadolu’daki siyasî,
sosyal hatta ekonomik durum hakkında bilgi edinebiliyoruz. Seyyahların anlatımıyla,
Doğu Anadolu’daki sefer ve ticaret yollarının varlığını, bugünkü halleriyle de kıyaslama
imkânı buluyoruz.
93
BĐBLĐYOGRAFYA
AKA, Đsmail, Timur ve Devleti, TTK, Ankara 1991
AKSÜT, Ali Kemali, Erzincan Tarihi, Coğrafî, Đçtimai, Etnoğrafi, Đdari, Đnsani
Tetkikat Tecrübesi, Resimli Ay Matbaası, Đstanbul 1932
AKTEMUR, Ali Murat - KUKARACI, Đshak Umut, Kültür Varlıkları Đle Đspir,
Đspir Kaymakamlığı Kültür Yayınları, Erzurum 2004
ALAN, Hayrunnisa, Bozkırdan Cennet Bahçesine Timurlular (1360-1506),
Ötüken Neşriyat, Đstanbul 2007
Alâeddin Ata Melik bin Muhammed Cüveyni, Tarih-i Cihangüşa, c. I-III, çev.
Mürsel Öztürk, KTB Yayınları, Ankara 1988
AYKUT, A. Sait, “Đbn Battũta,” ĐA, c. XIX, s. 361-368
BARBARO, Josaphat, Anadolu’ya ve Đran’a Seyahat, trc. Tufan Gündüz,
Yeditepe Yayınları, Đstanbul 2005
BEDĐRHAN, Yaşar, Ortaçağ Tarihi, Eğitim Kitabevi Yayınları, Konya 2007
BEYGU, Abdürrahim Şerif, Erzurum Tarihi, Anıtları, Kitabeleri, Bozkurt
Basımevi, Đstanbul 1936
BĐLGĐN, Mehmet, Doğu Karadeniz Tarih Kültür Đnsan, Serander Yayınları,
Trabzon 2000
BĐLGĐLĐ, Ali Sinan, “Timur Han’ın Azerbaycan Faaliyetleri”, Ölümünün 600.
Yılında Emir Timur ve Mirası Uluslararası Sempozyumu, 26-27 Mayıs 2005, Bildiriler,
Đstanbul 2007, s. 193-231
BOSWORTH, Clifford Edmund, Doğuşundan Günümüze Đslam Devletleri Tarihi,
Devletler, Prenslikler, Hanedanlıklar Kronoloji Soy Kütüğü El Kitabı, çev. Hande
CANLI, Kaknüs Yayınları, Đstanbul 2005
BRYER, Anthony - WĐNFIELD, David, The Byzantine Monuments and
Topography of the Pontos, c. I, Dumbarton Oaks Research Library and Collection,
Washington, 1985
CARPĐNĐ, Johann de Plano, Moğol Tarihi ve Seyahatnâme 1245-1247, trc. Ergin
Ayan, Derya Kitabevi
CLAVĐJO, Ruy Gonzales de, Timur Devrinde Kadis’ten Semerkand’a Seyahat,
çev. Ömer Rıza DOĞRUL, Kesit Yayınları, Đstanbul 2007
94
CÖHÇE, Salim, “Ruj Gonzales de Klaviyo’nun Gezi Notlarına Göre Gümüşhane
Ve Çevresi,” Geçmişten Günümüze Gümüşhane Sempozyumu (13-17 Haziran 1990)
Hazırlayan Nasuhi Ünal Karaarslan, Gümüşhane Valiliği, Ankara 1991, s. 90, 92
ÇĐĞDEM, Süleyman, Gümüşhane Bölgesinin Tarih ve Arkeoloji Araştırmaları,
Gümüşhane Valiliği Yayınları, Erzurum 2008
DARKOT, Besim, “Erzincan”, ĐA, c. IV, s. 338-340
________, ‘Erzurum’, ĐA, c. IV, s. 340-345
DEMĐR, Mustafa, Türkiye Selçukluları ve Beylikler Devrinde Sivas Şehri,
Sakarya Kitabevi Yayınları, Sakarya 2005
DUNN, Rosse E, Đbn-i Batûtâ’nın Dünyası, trc. Yeşim Sezdirmez, Klasik
Yayınları, Đstanbul 1986
EBU BEKR-Đ TĐHRANĐ, Kitab-ı Diyarbekiriyye, çev. Mürsel Öztürk, Kültür
Bakanlığı Yayınları., Ankara 2001
EĞĐLMEZ, Savaş, Erzurum ve Çevresinin Ortaçağ Boyunca Tarihi Coğrafyası,
Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü Basılmamış Doktora Tezi, Erzurum
2004
EL-BELÂZURÎ, Ahmed b. Yahya b. Cabir b. Davud el-Belâzurî, Fütûhu’l-Büldân
(Ülkelerin Fetihleri), çev. Mustafa Fayda, KB Yayınları, Ankara 2002
EMECEN, Feridun, “Giresun”, ĐA, XII, s. 78-84
Evliya Çelebi b. Derviş Mehmet Zılli, Evliya Çelebi Seyahatnamesi, c. II, Haz.
Zekeriyya Kurşun – Seyit Ali Kahraman – Yücel Dağlı, Yapı Kredi Yay. Đstanbul
1999
ERDEM, Đlhan, “Ak-Koyunlu Devletinin Kurucusu Kara-Yülük Osman Bey’in
Hayatı ve Faaliyetleri (?-1435)”, DTCFD, c. XXXIV, Sa. 1-2, Ankara 1990, s. 99-108
GÖDE, Kemal, Eratnalılar (1327-1381), TTK, Ankara 1994
________, “Eretnaoğulları”, ĐA, c. XI, s. 295-296
________, Sultan Alâeddin Eretna, KTB Yayınları, Ankara 1990
________, “Eratnalılar Hâkimiyetinde Bayburt”, Türk Tarihinde Kültüründe
Bayburt Sempozyumu, 23-25 Mayıs 1988, Bayburt Hizmet Vakfı Yayınları, Ankara
1994, s. 347-352
GÜL, Muammer, XII. ve XIV. Yüzyıllarda Doğu ve Güneydoğu Anadolu’da
Moğol Hâkimiyeti, Yeditepe Yayınevi, Đstanbul 2005
95
GÜNDÜZ, Tufan, Uzun Hasan ve Fatih Mücadelesi Döneminde Doğuda Venedik
Elçileri Caterino Zeno ve Ambrogio Contarini’nin Seyahatnâmeleri, Yeditepe Yayınları,
Đstanbul 2006
________, “Kars”, DĐA, c. XXIV, s. 515-518
HAMDULLAH MÜSTEVFĐ, Nüzhet el-Kulûb, çev. Guy le STRANGE, Gibb
Memorial Series, Leyden E. J. Brill, London 1919
HERODOTOS, Herodot Tarihi, çev. Müntekim Ökmen, Remzi Kitabevi, Đstanbul
1983
HONĐGMAN, Ernst, Bizans Devletinin Doğu Sınırı Grekçe, Arapça, Süryanice ve
Ermenice Kaynaklara Göre 363’den 1071’e Kadar, trc. Fikret Işıltan, ĐÜEFY. Đstanbul
1970
ĐBN BÎBÎ, El-Hüseyin b. Muhammed b. Ali el-Ca’ferî Er-Rugadî, El Evamirü’lAla’iye Fi’l-Umuri’l-Ala’iye (Selçuknâme), çev. Mürsel ÖZTÜRK, Kültür Bakanlığı
Yayınları, c. II, Ankara 1996
ĐBN-Đ BATÛTÂ, Ebû Abdullah Muhammed Tanci, Đbn-i Batûtâ Seyahatnâmesi,
trc. A. Sait Aykut, c. I, Yapı Kredi Yayınları, Đstanbul 2004
ĐBNÜ’L-EZRAK, Ahmed b. Yûsuf b. Ali Đbnü’l-Erzak el-Farikî (510 H. / 1117-
577? H. 1181), Meyyâfârikîn ve Âmid Târihi (Artuklular Kısmı), Araştırma, Đnceleme
ve Notlarla çev. Ahmet Savran, Atatürk Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Yayını,
Erzurum 1992
ĐBN HURDAZBĐH, Kitabü’l-Mesâlik ve’l-Memâlik (Yollar ve Ülkeler Kitabı),
çev. Murat AĞARI, Kitabevi Yayınları, Đstanbul 2008
ĐBNÜ’L-ESÎR, Đslâm Tarihi, El-Kâmil Fi’t-Tarih Tercümesi, çev. Ahmed
Ağırakça - Abdulkerin Özaydın, c. I-XII, Bahar Yayınları, Đstanbul 1987
ĐLGÜREL, Mücteba, “Evliya Çelebi”, ĐA, c.XI, s. 529-533
KARADENĐZ, Yener, Soysa-Kültürel ve Tarihi Açıdan Kars, Seviye Yayınevi,
Đstanbul 1994
KAFALI, Mustafa, “Timur” Đslam Âlemi Tarihi Coğrafya, Etnografya ve
Bibliyografya Lügati, MED 1974, s. 338-346
KERÎMÜDDĐN MAHMUD-Đ AKSARAYÎ, Müsâmeret’ü-Ahbâr, çev. Mürsel
ÖZTÜRK, TTK, Ankara 2000
96
KIRZIOĞLU, Mehmed Fahreddin, Milli Tarih ve Edebiyatımızda 27 Asırlık
Türklük Bölgesi Đspir, nşr. Ahmed POLAT, Hürsöz Gazetesi Yayını, Erzurum 1970
_________, Kars-Arpaçayı Boyları Eski Merkezi Anı Şehri Tarihi (1018-1236),
San Matbaası, Ankara 1982
KĐRAGOS, Müverrih, Ermeni Müverrihlerine Göre Moğollar, trc. Gürsoy
Solmaz, Elips Kitapları, Ankara 2009
KONUKÇU, Enver, Selçuklulardan Cumhuriyete Erzurum, Erzurum Ticaret ve
Sanayi Odası Yardım, Araştırma ve Geliştirme Vakfı Yayını, Yüksek Öğretim Kurulu
Matbaası, Ankara 1992
________, “Klaviyo’nun Doğu Anadolu (Erzincan-Doğu Bayezid) Yolculuğu
(1404-1405), XI. Türk Tarihi Kongresi, c. II, Ankara 5-9 Eylül 1990, TTK Bildirimi, s.
796-803
_________, “Karakoyunluların Avnik Kalesi”, Prof. Dr. Đsmail AKA Armağanı,
Đzmir 1999, s. 37-42
KÖPRÜLÜ, M. Fuad, Türkiye Tarihi Anadolu Đstilasına Kadar Türkler, Akçağ
Yayınları, Ankara 2005
KÖYMEN, Mehmed Altay, Büyük Selçuklu Đmparatorluğu Tarihi Kuruluş
Devri, c. I, TTK, Ankara 1993
KÜRKÇÜOĞLU, Erol, Ortaçağ’da Erzurum (V-XV. Yüzyıllar), Güneş Vakfı
Yayınları, Erzurum 2007
KÜÇÜK, Cevdet, “Erzurum”, DĐA, c. XI, 321-329
MĐROĞLU, Đsmet, ‘Erzincan’, ĐA, c. XI, s. 318-321
_________, “Bayburt”, ĐA, c. V, s. 225-228
MERÇĐL, Erdoğan, Müslüman-Türk Devletleri Tarihi, TTK, Ankara 2006
NEŞRĐ, Mevlana Mehmed, Cihânnümâ (Osmanlı Tarihi 1288-1485), haz. Necdet
Öztürk, Çamlıca Basım Yayın, Đstanbul 2008
NESEVÎ, Siret-i Sultan Celâleddin Mengü Berti (Celâlüttin Harezmşah), çev.
Necip Asım (Yazıksız), Maarif Vekâleti Yayınları, Devlet Matbaası, Đstanbul 1934
OCAK, Ahmet Yaşar, Babaî ler Đsyanı Aleviliğin Tarihsel Altyapısı Yahut
Anadolu’da Đslam-Türk Heterodoksisinin Teşekkülü, Dergah Yayınları, Đstanbul 2000
OSTROGORSKY, Georg, Bizans Devleti Tarihi, trc. Fikret Işıltan, TTK. Ankara
1991
97
OKTAY, Hasan, Ermeni Kaynaklarında Türkler ve Moğollar, Selenge Yayınları,
Đstanbul 2007
OLSCHKI, Leonardo, Marco Polo’s Asia, University of California Press,
Berkeley and Los Angeles 1960
ORUÇ BĐN ÂDĐL, Uç Beyliğinden Dünya Devletine Osmanlı Tarihi (1288-
1502), Sadeleştiren Necdet Öztürk, Çamlıca Basım Yayın, Đstanbul 2009
QUENTĐN, Simon de Saint, Bir Keşişin Anılarında Tatarlar ve Anadolu 1245-
1248, trc. Erendiz Özbayoğlu, DAKTAV, Antalya 2006
ÖZAYDIN, Abdülkerim, “Đbn Bibi”, ĐA, c. XIX, s. 379-382
ÖNGÜL, Ali, “Saltuklular”, Türkler, c. VI, Ankara 2002, s. 461-470
POLO, Makro, Seyahatnâmesi, haz. Filiz Dokuman, Tercüman Gazetesi Yayınları
RUBRUK, Wilhelm Von, Moğolların Büyük Hanına Seyahat 1253-1255, trc.
Ergin Ayan, Ayışığı Kitapları, Đstanbul 2001
SAKAOĞLU, Necdet, Türk Anadolu’da Mengücekoğulları, Yapı Kredi
Yayınları, Đstanbul 2005
SEVĐM, Ali – MERÇĐL, Erdoğan, Selçuklu Devletleri Tarihi Siyaset, Teşkilat
ve Kültür, TTK, Ankara 1995
SEVĐM, Ali, Azimi Tarihi, Selçuklularla Đlgili Bölümler, TTK, Ankara 1988
______, Anadolu’nun Fethi Selçuklular Dönemi, TTK, Ankara 1993
SPULER, Bertold, Đran Moğolları Siyaset, Đdare ve Kültür, Đlhanlılar Devri, 1220-
1350, trc. Cemal Köprülü, TTK, Ankara 1987
SÜMER, Faruk, “Kara-Koyunlular,” ĐA, c. VI, s. 292-305
________, Karakoyunlular, c. I, TTK, Ankara 1984
________, “Karakoyunlular”, DĐA, c. XXIV, s. 437-439
________, “Anadolu’da Moğollar”, SAD, c. I, Ankara 1969, s. 1-147
________, “Akkoyunlular”, ĐA, c. II, s. 270-274
STRABON, Antik Anadolu Coğrafyası (Geographika), Kitap: XII-XIII-XIV, çev.
Adnan Pekman, Arkeoloji ve Sanat Yayınları, Đstanbul 2005
ŞAHĐN, Tahir Erdoğan, Anadolu’nun Tarihi Akışı Đçerisinde Siyasî, Ekonomik,
Sosyal ve Kültürel Açıdan Erzincan Tarihi, c. I, Erzincan Hayra Hizmet ve Dayanışma
Vakfı Yayınları, Erzincan 1985
98
TAŞCI, Kemal, Đspir ve Çevresinin Ortaçağ Tarihi, Atatürk Üniversitesi, Sosyal
Bilimler Enstitüsü, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Erzurum 2008
TANYU, Hikmet, “Ağrı Dağı”, ĐA, c. I, s. 481-482
TUNCEL, Metin, “Gümüşhane”, ĐA, c. XIV, s. 273-276
TURAN, Osman, Selçuklular Zamanında Türkiye, Ötüken Neşriyat, Đstanbul 2004
________, Doğu Anadolu Türk Devletleri Tarihi, Ötüken Neşriyat, Đstanbul 1980
TUYSUZ, Ş. Cem, Đlhanlılar Devrinde Çobanoğulları (Sulduslar), Atatürk
Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Basılmamış Doktora Tezi, Erzurum 2004
Türk Ansiklopedisi, c. XIX, MEB, Ankara 1971
UMAR, Bilge, Türkiye Halkının Ortaçağ Tarihi Türkiye Türkleri Ulusunun
Oluşması, Đnkılâp Yayınları, Đstanbul 1998
URFALI MATEOS, Urfalı Mateos Vekayi-Nâmesi (952-1136) ve Papaz Grigor’un
Zeyli (1136-1162), Türkçe’ye çev. Hrant D. ANDREASYAN, not. Edouard Dulaurer,
çev. Mükrimin Halil YĐNANÇ, TTK, Ankara 2000
USTA, Veysel, Anabasis’ten Atatürk’e Seyahatnamelerde Trabzon, Serander
Yayınları, Trabzon 1999
UZUNÇARŞILI, Đsmail Hakkı, Anadolu Beylikleri ve Akkoyunlu, Karakoyunlu
Devletleri, TTK, Ankara 1969
__________, Đsmail Hakkı, Anadolu Beylikleri ve Akkoyunlu, Karakoyunlu
Devletleri, TTK, Ankara 1988
__________, Đsmail Hakkı, “Sivas - Kayseri ve Dolaylarında Eretna Devleti”,
Belleten, c. XXXII, Sa. 126, Ankara 1968, s. 161-189
Xsenophon, Anabasis (Onbinlerin Ric’atı), çev. Hayrullah Örs, Remzi Kitabevi,
Đstanbul 1939
__________, “Emir Çoban Soldoz ve Demirtaş”, Belleten, c. XXIX, Sa. 129,
Ankara 1967, s. 601- 646
ÜREMĐŞ, Ali, Türkiye Selçuklularının Doğu Anadolu Politikası, Babil Yayıncılık,
Ankara 2005
ÜNSAL, Veli, “Doğu Karadeniz’in Tarihi Coğrafyası”, Atatürk Üniversitesi, Sosyal
Bilimler Enstitüsü Dergisi, c. VIII, Sa. 2, Erzurum 2008, s. 129-144
WOODS, John E., 300 Yıllık Türk Đmparatorluğu Akkoyunlular Aşiret,
Konfederasyon, Đmparatorluk, 15. Yüzyıl Türk - Đran Siyaseti Üzerine Bir Đnceleme,
99
çev. Sibel ÖZBUDUN, Ek Yazılar: Metim SÖZEN - Necdet SAKAOĞLU, Milliyet
Yayınları, Đstanbul 1993
YAVUZ, Nuri, Anadolu’da Beylikler Dönemi, Siyasi Tarih ve Kültür, Gündüz
Eğitim ve Yayıncılık, Ankara 2003
YĐNANÇ, Mükrimin Halil, ‘Erzurum’, ĐA. c. IV, s. 455-462
YÜCEL, M. Yaşar, Anadolu Beylikleri Hakkında Araştırmalar Eretna Devleti -
Kadı Burhaneddin ve Devleti - Mutahharten ve Erzincan Emirliği, c. II, TTK, Ankara
1991
_______, Timur’un Ortadoğu-Anadolu Seferleri ve Sonuçları (1393-1402), TTK,
Ankara 1989
100
HARĐTALAR
Harita 1: Doğu Anadolu Boylarının Yazlık-Kışlak Alanları ve Doğu Anadolu’da
Ticaret Yolları. (John E. WOODS’TAN.)
101
Harita 2: Ak-Koyunlu Beyi Uzun Hasan Dönemine Ait Fetihleri Đçeren Harita.
(John E. WOODS’TAN.)
102
Harita 3: Ak-Koyunlu Devleti ve Kara-Koyunluların Hâkimiyet Alanları. (John
E. WOODS’TAN.)
103
Harita 4: Ak-Koyunlu ve Kara-Koyunluların Muharebe Alanları. (John E.
WOODS’TAN.)
104
Harita 5: Eretnalılar ve Komşuları. (Kemal GÖDE’den.)
105
Harita 6: 1390/792’de Doğu Anadolu’nun Siyasal Yapısı. ((John E.
WOODS’TAN.)
106
Harita 7: XII. yy’de Doğu ve Güney Doğu Anadolu Türk Beylikleri. (Faruk
SÜMER’den.)
107
Harita 8: Klaviyo’nun Doğu Anadolu Seyahat Güzergâhı. (Enver
KONUKÇU’dan.)
108
Harita 9: Đbn-i Batûtâ’nın Anadolu ve Karadeniz Seyahati. (Đbn-i Batûtâ’dan)
109
Harita 10: Anadolu’da Ticaret Yollarını gösteren harita.
110
Harita 11: Çalışma alanımız olan Trabzon-Erzurum güzergâhı, Erzincan ve Kars.
111
ÖZGEÇMĐŞ
1982 yılında Trabzon merkezde dünyaya geldi. Đlk Okulu 1994 yılında Trabzon
Boztepe Đlk Okulunda tamamladı. Ortaokulu Kanuni Orta Okulunda okudu. Liseyi Fatih
Lisesinde 2000 yılında bitirdikten sonra, bir sene Öss hazırlık kursuna devam etti ve
kurs sonunda K.T.Ü Giresun Fen-Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümünü kazandı. Mezun
olduktan bir yıl sonra 2007 yılında Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih
Anabilim Dalı Ortaçağ Tarihi Bilim Dalı’nda Yüksek Lisans eğitimine başladı.

02 Oca 2020 - 00:28 - Kültür & Sanat

Son bir ayda gurbettekierzurum.com.tr sitesinde 6.182 gösterim gerçekleşti.


göndermek için kutuyu işaretleyin

Yorum yazarak Gurbetteki Erzurum Topluluk Kuralları’nı kabul etmiş bulunuyor ve yorumunuzla ilgili doğrudan veya dolaylı tüm sorumluluğu tek başınıza üstleniyorsunuz. Yazılan yorumlardan Gurbetteki Erzurum hiçbir şekilde sorumlu tutulamaz.

Anadolu Ajansı (AA), İhlas Haber Ajansı (İHA), Demirören Haber Ajansı (DHA) tarafından servis edilen tüm haberler Gurbetteki Erzurum editörlerinin hiçbir editöryel müdahalesi olmadan, ajans kanallarından geldiği şekliyle yayınlanmaktadır. Sitemize ajanslar üzerinden aktarılan haberlerin hukuki muhatabı Gurbetteki Erzurum değil haberi geçen ajanstır.



İstanbul Markaları

Gurbetteki Erzurum, İstanbul ile özdeşleşen markaları ağırlıyor.

+90 (216) 492 36 36
Reklam bilgi


Anket Erzurumspor Süper Ligde kalabilirmi ?